|

4 روز سخت

صالح نیکبخت-حقوق‌دان و وکیل دادگستری

نام کهریزک نخستين‌بار زمانی در اذهان عمومي مطرح شد که در دولت اول محمود احمدی‌نژاد منطقه خاک سفید در شرق تهران از وجود قاچاقچیان مواد مخدر پاک‌سازی شد و افراد مقیم در این منطقه را که سابقه شرارت یا پخش مواد مخدر داشتند به این مکان - که درواقع چند کانکس بزرگ بود - منتقل کردند. در اين مكان با افراد بازداشتي به‌عنوان اراذل و اوباش برخوردهایی شد که همان‌زمان مورد اعتراض سازمان‌های مردم‌نهاد از جمله انجمن دفاع از حقوق زندانیان واقع شد. این کار که به نام ایجاد امنیت در شهر و به دستور دادستان وقت تهران انجام شد، دیری نپایید که به ضد خود تبدیل شد و با توجه به اعتراضاتی که به نحوه برخورد با این افراد (از جمله آفتابه به گردن‌آویختن و گرداندن در سطح شهر) می‌شد، با دستور ریاست وقت قوه قضائیه بازداشتگاه كهريزك تعطیل و مقرر شد از این محل تنها برای نگهداری افراد شرور و سابقه‌دار و خطرناک استفاده شود. بااین‌حال اين دستور به طور کامل اجرا نشد و با افرادی که در آن محل بودند رفتارهایی صورت می‌گرفت که گاه‌و‌بیگاه به بیرون درز کرده و از جمله بارها در گزارش‌هاي انجمن حقوق دفاع از زندانیان منعکس مي‌شد.

پس از حوادث انتخابات ریاست‌جمهوری دهم در 18 تیرماه 88، از عده‌ای معترضان را در سطح شهر جمع کرده و آنان را به ستاد پلیس امنیت در محل ستاد ژاندارمری سابق منتقل کرده و در روز جمعه 19 تیر به كهريزك منتقل كردند. اين كار به اصرار دادستان وقت تهران و به دستور آقای حیدری‌فر، دادیار دادسرای انقلاب تهران و بدون انجام تحقیق لازم از آنان صورت گرفت به‌گونه‌اي كه بر اساس فرم کلی‌ای که از قبل آماده شده بود، برای حدود 140 نفر از این افراد قرار بازداشت موقت صادر شد و آنان به کانکس‌هایی با فضاي محدود و شرايط غيرعادي که محل نگهداری افرادی به نام اراذل و اوباش خوانده مي‌شد منتقل شدند. آنچه در کهریزک رخ داد و مقامات ارشد کشور از آن به‌عنوان «فاجعه» نام بردند براي من به‌عنوان يكي از وكلاي مدافع اولياي‌دم‌ جان‌باختگان، به حدي دردناك است كه هرگاه وارد «خط یک» مترو می‌شوم و نام کهریزک را روی مبدأ یا مقصد مي‌بينم، بي‌اختيار منقلب مي‌شوم. در چهار روزی که بازداشت‌شدگان در اين محل بودند وقايعي رخ داد كه در نهایت به مرگ چهار نفر و مصدوميت عده‌ای منجر شد. اين بازداشتگاه به دستور عالی‌ترین مقام کشور تعطیل شد. محل کانکس هم سوله‌ای بوده است که هوای مناسب و آب آشامیدنی سالم نداشته و برای غذا هم متوسط هر 20 ساعت یک‌بار یک وعده غذا به آنها داده می‌شده که نصف نان لواش با یک برش سیب زمینی بوده. محل سرویس بهداشتی هم در مناسب نداشته است و به دلیل هراس از اراذل و اوباشی که از قبل در آنجا بودند، بازداشت‌شدگان 18 تیر حتی جرئت نداشتند به‌تنهایی به این سرویس‌های بهداشتی بی‌دروپیکر مراجعه کنند. از طرف دیگر شبانه تراکتورهایی را می‌آوردند و دود گازوییل آنها را به داخل کانکس‌ها منتقل می‌کردند، این امر باعث شد که بعد از اصرار‌های فراوان، روز سه‌شنبه 23 تیر همگی بازداشت‌شدگان را به زندان اوین منتقل کنند. لازم است این توضیح را بدهم با توجه به اعتراضاتی که صورت گرفته بود، در تاریخ یکشنبه 21 تیر جلسه‌ای در ساعت شش بعدازظهر در محل وزارت اطلاعات تشکیل می‌شود و وزیر وقت اطلاعات در آنجا دستورات مقامات عالی کشور را به دادستان وقت تهران ابلاغ می‌کند که هرچه‌زودتر بازداشتگاه بسته شود و بازداشت‌شدگان به اوین منتقل شوند که شخص سعید مرتضوی، دادستان وقت، در تحقیقات خود بارها بیان کرده است. بااین‌حال با آنکه در آن جلسه حضور داشته است نه‌تنها به این امر اقدام نمی‌کند بلکه به گفته خود فردای همان روز سعید جلیلی، دبیر وقت شورای امنیت ملی، در ساعت 9 صبح به او دستور می‌دهد که بلافاصله به دستور مقامات عالی کشور باید این بازداشتگاه تعطیل شود و همه بازداشت‌شدگان به جای دیگری منتقل شوند و در دستوری که ایشان ابلاغ می‌کنند حتی گفته شده است که اگر جایی هم نباشد آزادشان کنید. متأسفانه در این روز هم دادستان وقت تهران نسبت به انتقال آنان به اوین یا به جای دیگر اقدام نمی‌کند درحالی‌که اگر در آن روز این انتقال صورت می‌گرفت آن فجایع به‌وجود نمی‌آمد. به هر صورت پس از اخذ این دستورات در بعدازظهر روز یکشنبه، در صبح روز دوشنبه به دستور ایشان در ساعت 2:30 صبح روز سه‌شنبه 23 تیر بازداشت‌شدگان با دو اتوبوس به زندان اوین منتقل می‌شوند. در انتقال و بعد از آن سه نفر از بازداشت‌شدگان فوت می‌کنند. ضمن اینکه یک نفر هم قبل از این حوادث اما مرتبط با آن بازداشت شده بود که او هم فوت می‌کند. بعد از وقوع این حوادث و اطلاع مقامات کشور از این جریان، پرونده مسئولان بازداشتگاه کهریزک و مقام‌های وقت نیروی انتظامی به دادسرای نظامی تهران منتقل شد که از اینجا لازم می‌دانم هم از بازپرس و هم از ریاست دادگاه نظامی تشکر کنم که به دقت به این پرونده رسیدگی کردند. کمیته پزشکی قانونی هم علت مرگ آن سه نفر را که در این حادثه کشته شدند ورود ضربات متعدد در بافت‌های نرم آنان و عفونی‌شدن آن در طول 72 ساعت قبل از مرگشان تشخیص داده بود. با توجه به این نظریه پزشکی قانونی و استعلاماتی که این‌جانب کردم به نظر می‌رسید چنانچه این افراد یکشنبه‌شب یا حداقل در صبح روز دوشنبه 22 تیر به مراکز درمانی منتقل می‌شدند، عفونت آنان گسترش پیدا نمی‌کرد و امکان نجات آنان بالای 80 درصد بود، اما سهل‌انگاری‌ای که صورت گرفت، از عوامل مرگ آنان بوده است. به اعتقاد من درباره محکومیتی که درباره متهمان این حادثه بود، ضمن احترام به رأی دادگاه به نظر می‌رسید مجازاتی که در مورد عامل اهمالی که در بازداشتگاه صورت گرفت متناسب نبود و چنانچه از ابتدا در بدنه قوه قضائیه آسیب‌شناسی می‌شد، این موضوع اتفاق نمی‌افتاد. لازم است به یک نکته اشاره کنم. همه افرادی که در آن روز به بازداشتگاه کهریزک منتقل شده بودند مجددا در زندان اوین و همچنین در دادسرا مورد تحقیق و بررسی قرار گرفتند و هیچ اتهامی منتسب به آنها ثابت نشد و همگی تبرئه شدند. تنها نتیجه‌ای که باقی ماند، آن فاجعه بود که در کهریزک اتفاق افتاد و البته عمل انجام‌شده قتل این چهار نفر نبود؛ بلکه تعداد زیادی هم مصدوم و مجروح و دچار عوارض روانی و روحی شدیدی شدند. همچنین پزشک آنجا هم به دلیل شرایط روحی و روانی یا دلايل دیگر خودکشی کرد و مطمئنا کسانی آنجا بودند و محاکمه شدند، ولی این حوادث مطمئنا در ذهن آنان باقی خواهد ماند و آنها را از نظر روحی و روانی متأثر می‌کند. همچنین در همان موقع دادستان وقت تهران، مدیر کل بازرسی نیروی انتظامی و فرمانده نیروی انتظامی را به دفتر خود احضار کرده و به دستور او نامه‌ای را به انها دیکته می‌کند تا اعلام کنند این افراد بر اثر بیماری مننژیت فوت کرده‌اند. باید یادی هم از جوانمردی مرحوم محسن روح‌الامینی کنیم که با اینکه به‌شدت مورد ضرب‌وشتم قرار گرفته بود، در آن فضای کوچک که جا برای خواب نبود و بازداشت‌شدگان نوبتی می‌خوابیدند، اما او با وجود ضعف جسمی نمی‌خوابید و جای خود را به مرحوم محمد کامرانی که از او کوچک‌تر بود و فقط یک ماه از 18 سالگی او می‌گذشت، می‌داد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.