|

تصویر‌گر زندگی بعد از زلزله

مهدی زارع. استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله و عضو وابسته فرهنگستان علوم

استاد عباس کیارستمی هفته گذشته در 76سالگی درگذشت. نگارنده از علاقه‌مندان دائمی سینمای کیارستمی به‌ویژه نگاه واقع‌گرایانه او به زندگی بوده‌ام. این توجه و علاقه به‌ویژه بعد از رخداد زمین‌لرزه 31 خرداد 69 منجیل دوچندان شد، چراکه او فیلم «خانه دوست کجاست؟» را چهار سال قبل از زلزله منجیل (1365) در رستم‌آباد (روستای کوکر) بخش شمال کانون زمین‌لرزه 31 خرداد 1369 به تصویر کشیده بود؛ (البته از دید مستند به بخشی از منطقه زلزله‌زده منجیل، فیلم «ای ایران» ساخته ناصر تقوایی در سال 1368 نیز در ماسوله کار شده بود و البته بخش‌هایی از ماسوله به دلیل سقوط و لغزش یک بلوک سنگی در زمان زلزله منجیل آسیب دید، گرچه این تخریب در 55کیلومتری کانون به ‌شدت خرابی‌های رستم‌آباد و کوکر در حدود پنج‌کیلومتری شمال کانون زلزله منجیل نبود). بعد از زلزله منجیل در 1369، تصاویر منطقه زلزله‌زده و مردمان رستم‌آباد در فیلم «خانه دوست کجاست؟» ارزشی تاریخی یافته بود و طبیعی بود جست‌وجوی سرنوشت مردمانی که معمولا بازیگر حرفه‌ای نبودند و در فیلم کیارستمی اولین تجربه بازی جلو دوربین را با سبک ویژه و مؤلف استاد تجربه کرده بودند، جالب‌توجه و برای اهل نظر ارزشی دوچندان بیابد. در ماه‌های بعد از زلزله منجیل بود که در مطبوعات خبر ساخت فیلم بعدی کیارستمی در منطقه زلزله‌زده منجیل (برای جست‌وجوی سرنوشت بازیگران فیلم قبلی) منتشر و خوشبختانه این فیلم به نام «زندگی و دیگر هیچ» در سال 1370 ساخته شد. نکته مهم و جالب در این فیلم، نگاه انسانی کیارستمی به زندگی، بلافاصله بعد از فاجعه‌ای با ابعاد و اندازه‌های تخریب زلزله 1369 منجیل بود. داستان فیلم بر محوریت جست‌وجوی سرنوشت بابک و احمد احمدپور (دو کودک از اهالی/بازیگران فیلم خانه دوست کجاست) و در قالب سفر پدر و پسری از تهران به رستم‌آباد و کوکر پیش می‌رفت. راه‌بندان (که بخشی از واقعیت همه زلزله‌ها، به‌ویژه زلزله منجیل بوده) دلیلی می‌شود تا جست‌وجو‌گران (که نقش کیارستمی و پسرش را بازی می‌کنند و خود او ابتدا قبل از ساختن فیلم دوم، این مسیر را به همین ترتیب بعد از زلزله طی کرده بود) از راه‌های فرعی خود را به روستای کوکر برسانند و البته دو کودک موردنظر را نمی‌یابند ولی در پایان خبر سلامتی این دو کودک دریافت می‌شود. تمام این فیلم زیبا در نمایش زندگی و جاری‌بودن حیات بعد از شوک بزرگ زلزله منجیل است که با بهره‌گیری از طبیعت زیبای منطقه رودبار و رستم‌آباد به‌خوبی به تصویر کشیده شده است. بعد از این فیلم، کیارستمی مجددا به منطقه زلزله‌زده بازگشت و به باور نگارنده، اثری فوق‌العاده در بازسازی روانی بعد از زلزله‌ها، بر جای گذاشت. او در سال 1373 فیلم فوق‌العاده «زیر درختان زیتون» را مجددا در منطقه رستم‌آباد ساخت. در این فیلم، کیارستمی البته خرق ‌عادت کرد و بازیگری حرفه‌ای (استاد محمدعلی کشاورز) نیز در فیلمش بازی می‌کند، ولی داستان اصلی بر پایه زندگی (و بازسازی روانی اجتماعی بعد از زمین‌لرزه) به صورت داستان عشق حسین رضایی (از اهالی کوکر) به دختری به نام طاهره بازگو می‌شود. طاهره به دلیل اینکه حسین فقیر است و البته هرچه داشته در زلزله از دست داده، حاضر به دادن جواب مثبت به حسین نیست (نداشتن «خانه»، نماد جالبی از ویران‌شدن آشیانه ساکنان منطقه زلزله‌زده در زمان زلزله 1369 منجیل است) و البته حسین بر این باور است که چون همه «بی‌خانمان» شده‌اند، اکنون چیزی از بقیه کمتر ندارد! داستان به این ترتیب جلو می‌رود که حسین با گروه فیلم‌برداری که به کوکر آمده‌اند، به‌عنوان وردست همکاری می‌کند و از فرصت نقشی که به طاهره داده شده برای خواستگاری مجدد (با کمک گروه فیلم‌برداری) استفاده می‌کند و در نهایت با پیوند نمادین حسین و طاهره (در سکانس پایانی وقتی زیر درختان زیتون- نماد منطقه زلزله‌زده- دور می‌شوند)، بازسازی زندگی بعد از زلزله، به صورت بازسازی خانواده، نمایش داده می‌شود. استاد کیارستمی به این ترتیب تنهاسینماگری است که به این زیبایی مراحل قبل، چند ماه بعد و چهار سال بعد از زمین‌لرزه‌ای فاجعه‌بار را به تصویر کشیده و با نگاهی انسانی و واقع‌گرایانه ضمن نمایش روزگار مردمان عادی ساکن در منطقه رودبار و رستم‌آباد، اهمیت بازسازی روانی و اجتماعی را به نمایش گذاشته است. این در حالی است که معمولا بازسازی، به صورت ساخت خانه‌ها و تحویل آن به زلزله‌زدگان تلقی می‌شود و کمتر به مسئله بازسازی روانی و عاطفی بعد از زلزله، چه از دید مسائل اجتماعی و چه از دیدگاه هنرمندان توجه می‌شود. روح استاد کیارستمی شاد باد. هنر معاصر ایران، استاد بزرگی را از دست داد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.