|

درباره کیارستمی و خلاصی از پزشکان

رهایی از کابوس

عبدالرحمن نجل‌رحیم. عصب‌شناس و عصب‌پژوه

نمی‌دانم چرا باید خبر مرگ کسانی را که بسیار دوستشان دارم زمانی بشنوم که در ایران نیستم؛ مثلا احمد شاملو و حالا عباس کیارستمی را. شنیدم که چندروزی نمی‌گذشته که به پاریس منتقل شده بوده تا شانس خود را در آنجا بیازماید. گرچه فاصله آکسفورد با پاریس این‌بار زیاد دور نباید باشد، ولی چه فایده؛ او رفته است. این دیررسیدن دیگر برای من به نوعی سرنوشت تبدیل شده است. با همه نقصان و رنجی که خبر مرگ او بر سرتاسر وجودم حاکم کرده نمی‌دانم چرا این جمله در ذهنم تکرار می‌شود: «کیارستمی از دست ما پزشکان خلاص شد». هیچ مفهومی نیست که بدون دلیل این‌طور سمجانه در مغز کسی تکرار شود. سعی می‌کنم علت حضور تکرارشونده‌اش را در ذهنم پیدا کنم. کیارستمی با پزشکان بسیاری دوست بوده و هیچ‌وقت به طعنه و شوخی نیز از او در مذمت پزشکان نشنیدم. اما در اولین فیلم داستانی بلند خود، «گزارش»، وقتی مرد قصه، همسرش را به ‌دلیل قرص‌خوردن برای خودکشی به بیمارستان می‌برد، از پزشک کشیک بیمارستان، برخوردی سرد و بی‌عطوفت و بی‌مهر ترسیم می‌کند، رفتاری که از هر نوع همدردی و همدلی خالی است. فیلمی تکان‌دهنده از شرایط شهرنشینی طبقه متوسط کارمندی قبل از انقلاب. اما سال‌ها بعد، در پاریس، دیدن دو فیلم کلوزآپ و مشق شب او در دورانی که شب و روز خود را وقف مغزپژوهی کرده بودم، مرا یک‌ بار دیگر به سینمای او نزدیک کرد. او بار دیگر با این دو فیلم به من نشان داد که چگونه می‌توان از طریق شهودی و هنرمندانه - غیر از راه‌های علمی - به آنچه در شرایط زیستی متفاوت در سر آدمی می‌گذرد، دست پیدا کرد. کارهایش را تعقیب کردم. اوج احساس نزدیکی دو روش علمی مغزپژوهی و هنر سینما در فهم طبیعت آدمی را در فیلم زیر درختان زیتون در فستیوال لندن یافتم. به محض برگشت به تهران و شکل‌گیری سمینارهای عصب‌پژوهی در بیمارستان شهدای تجریش، در جلسه‌ای به تحلیل فیلم زیر درختان زیتون از دیدگاه مغزپژوهی پرداختم. اما دوستی من با کیارستمی از زمانی شروع شد که تحلیلم را درباره فیلم طعم گیلاس خواند، که البته مدتی قبل نوشته شده بود. در این مدت، کارهای بعدی او، «باد ما را خواهد برد» و بعد تجربه جدید دیجیتالی او در «ا‌بی‌سی. آفریقا» را با اشتیاق دنبال کردم و فیلم «ده» را که تازه تمام کرده بود، در خانه‌اش تماشا کردم. او شیفته تجربیات جدید بود و مانند یک پژوهشگر مغز، به دنبال پژوهش در سینما بود و این جذاب‌ترین مشخصه کیارستمی برای من بود. کم‌کم احساس کردم شخصیت او به طرز عجیبی شبیه فیلم‌های اوست. تجربیات جدید با دوربین دیجیتال، هیجانی نو در او ایجاد کرده بود. وقتی فیلم «پنج» را به من نشان می‌داد، روی کاناپه دراز کشید و با شروع قطعه آواز قورباغه در شب، گفت می‌شود با این نوع فیلم به خواب رفت. آن هنگام داشت مقدمات فیلم «شیرین» را در سر می‌پروراند و در ضمن در فکر نوشتن سناریوی «کپی برابر اصل» با بازی ژولیت بینوش بود. برای من خلاصه سناریو را گفت، ولی من از آن چیزی سر در نیاوردم. اما این تجربه جدید سناریونویسی از قبل و کار با هنرپیشه حرفه‌ای، که تجربه جدیدی برای او بود، هیجانی دیگر در او ایجاد کرده بود. به اتاقی رفتیم که قرار بود همه هنرپیشه‌های زن معروف ایرانی و ژولیت بینوش یک به یک به آنجا بیایند و به فرمان او بدون دلیلی خاص، هیجانات مختلفی چون غم و شادی خود را جلوی دوربینش بازی کنند و از روی این واکنش‌ها فیلم شیرین را بسازد. به نظرم تجربه عجیبی می‌آمد. ولی من به‌شدت از کارهای تجربی او به هیجان می‌آمدم، چون برای من کارهای او، نوعی مغزپژوهی در سینما بود. در همین زمان بود که او یک‌ بار پنجشنبه‌صبحی، در یکی از سمینارهای مغزپژوهی در بیمارستان شهدا، برای بحث «به‌ مرگی» یا «انتخاب مرگ از روی اختیار» با رفیق مشترکمان، جمشید لطفی، به سالن بیمارستان شهدای تجریش آمد و فیلم مستند دیجیتالی مرا دید. «خانم امید» که یک روز از زندگی واقعی زنی بود که بیماری لاعلاجی داشت که علاوه بر چهار دست‌ و‌ پا، تنفس او را هم فلج کرده بود و مدت پنج سال روی تخت منزلش توسط سه شیفت پرستار و دو دخترش با کمک دستگاه تنفسی، همچنان امیدوار و شاد زندگی می‌کرد و فکر چاره «به‌ مرگی» را هم نمی‌کرد. بعد از جلسه وقتی داشت می‌رفت، به من گفت: «می‌گذاشتی خانم امید بیشتر حرف بزند». یک روز مادر کیارستمی مریض شد، با هم به بیمارستان ایرانمهر رفتیم تا از احوال او باخبر شویم. از احساس او درباره مادرش پرسیدم. پاسخ او مرا تکان داد. «مادر هیچ‌وقت به من توجه نداشته، اما مرا نمی‌تواند جدا از خودش ببیند، وقتی به من نگاه می‌کند، مثل این است که خودش را در آینه می‌بیند». ضمن رفت‌وآمدها، به اورژانس بیمارستان رسیدیم. مردی را روی برانکارد می‌بردند که به نظر می‌رسید به علت سکته قلبی مرده باشد، برای اینکه اطرافیان بیمار، اورژانس را به علت این واقعه به هم نزنند، مرده را به اطاقکی بردند، پرستار اورژانس به همراهان گفت: «نگران نباشید، پزشکان دارند روی او کار می‌کنند تا زنده نگهدارنش...». کیارستمی چنان از این دورویی و وانمود دروغ‌گویانه در مقابل واقعیت مرگ، آشفته و دگرگون شد که نتوانست محیط بیمارستان را تحمل کند و فقط به من گفت من می‌روم بیرون قدم بزنم، شاید تا نیم‌ساعت نتوانم برگردم... او رفت و ناپدید شد. . بعدها هر بار که مرا در مجلسی دیگر می‌دید، داستان آن روز را با شاخ و برگ جدیدی برای همه تکرار می‌کرد. تکرار وقایعی با تأثیر عاطفی عمیق، هر بار با تغییرات ظریف، نه‌تنها در فیلم‌های او بود، بلکه در رفتار او نیز نمود داشت. یک روز که گویا در گرماگرم ساختن فیلم «شیرین» بود، با قیافه ناباورانه‌ای از من پرسید: آیا به‌ نظر تو عشق حقیقت دارد؟ وقتی با چهره معمایی من روبه‌رو شد، نشان داد که جوابش را گرفته و بحث را عوض کرد. فیلم «جاده‌ها» و یک اپیزود از سه اپیزود فیلم «بلیت‌ها» به کارگردانی کیارستمی را به‌طور خصوصی در خانه جمشید لطفی دیدم با حضور پرشور خودش که سعی می‌کرد قصه و گفت‌وگوی درون قطار فیلم «بلیت‌ها» که به زبان ایتالیایی بود را برای ما توضیح دهد. جاده‌ها نیز که نشان‌دهنده شیفتگی کیارستمی به عکاسی و بیرون‌کشیدن حرکت و نور بالطبع سینما از درون آن بود و در این کار نوعی توجیه علاقه ناآگاهانه او به رانندگی در جاده‌ها و گریز به طبیعت، دواندن حرکت در تک‌عکس‌هایش و دادن جلوه‌های سینمایی به آنها و درنهایت توصیف شاعرانه‌ای از تنهایی آدمی، حقیقت ناگزیر آمدن و رفتنی در اوج تنهایی بود. همان شب بود که من یک کپی از پوستری را به او دادم که در آن کارهای سینمایی‌اش را با پژوهش‌های اولیه شارکو در نورولوژی (مغز‌شناسی) قرن نوزدهم مقایسه کرده و در کنگره انجمن نورولوژیست‌های اروپا ارائه داده بودم. بعد از آن روزها به علت مشغله فراوان، کمتر همدیگر را دیدیم. دو، سه مکالمه تلفنی عجولانه و یک قرار ملاقات ناموفق هنگام نمایش فیلم آخر «مثل عاشقی» او در سفارت فرانسه که متأسفانه به علت ناراحتی تنفسی در روز بسیار ناپاک تهران نیامد و من از دیدارش باز محروم شدم. تماس‌گرفتن با تنها‌شماره‌ای که از منزل او داشتم، بسیار مشکل بود. به‌ویژه اینکه او هم مثل من پرسفر بود. اما می‌توانم باور کنم که عوارض شهرت جهانی و رشک و حسد کلافه‌اش کرده بود. به یاد دارم یک شب که تنها بودیم و او در اوج شهرت بین‌المللی‌اش، از تنهایی عمیقش برایم گفت، از جفاهایی که از طرف نزدیک‌ترین کسانش می‌بیند. از ملامت و سرزنش و رفتار پرسوء‌تفاهمی که از طرف دلبستگان نزدیکش شاهد است. در آن سکوت شب تاریک، احساس می‌کردم هنرمند سینماگر پرآوازه‌ای چون او چقدر در این جهان بی‌ترحم تنهاست. کاملا باور می‌کنم که او بعد از گرفتن جایزه نخل طلای کن به ایستگاه قطار خلوتی در کن پناه برده باشد و به دوستی که شماره‌اش به یادش بوده تلفن کند و بگوید من نخل طلا را گرفته‌ام، اما شدیدا دلتنگ، دلگیر و ملولم و حالا در ایستگاه قطار خود را تنهاتر از همیشه احساس می‌کنم. از عوارض شهرت است که می‌تواند آدمی را از طبیعت خود دور کند. این درد در فیلم مثل عاشقی او پیداست. پرفسور مسن و دختر دانشجو هر دو شهره شهر هستند؛ یکی به خوش‌نامی و دیگری به بدنامی، ولی برای همدیگر پناهگاهی می‌شوند برای گریز از شهرت. انفجار پنجره آپارتمان پرفسور با سنگ عاشق نابالغی حسود در انتهای فیلم، انفجار مهیب ترکیدن پوسته شهرت و برملا و رسواشدن طبیعت آدمی است که در تضاد و تقابل با آلایش‌های تصنعی ظاهر تمدنی پرزرق‌وبرق امروزی است. من هیچ‌وقت از یاد او غافل نبودم؛ 50 سال بعد از ساخت فیلم زیر درختان زیتون می‌گذشت، درباره سه‌گانه کوکر و اهمیت آن از نظر مغزپژوهی امروز نوشتم. یادداشتی درباره اهمیت کودکانگی‌اش در تولد 74سالگی‌اش نوشتم؛ وقتی فرصت تبریک حضوری را پیدا نکرده بودم. باز در سفر بودم که خبر دردسر‌دارشدن بیماری گوارشی کیارستمی را شنیدم که با بدشانسی، همه‌چیز در بدترین اوقات نزدیک تعطیلات عید اتفاق افتاده بود. کار از کار گذشته بود و عنان اختیارش در دست وابستگان و مقامات عالی‌رتبه بود که ارتباطی مستقیم با آنها نداشتم و تلاش غیرمستقیم برای ملاقات با او بی‌ثمر ماند. دو یادداشت درباره اهمیت دستگاه گوارش به‌عنوان مغز دوم نوشتم و اینکه چگونه ممکن است بر دستگاه هیجان و عواطف و شناخت هنرمند تأثیر‌گذار باشد. خواستم به این وسیله به همگان توجه دهم که چگونه مغز دوم یعنی دستگاه گوارش در پیوند با مغز اول هنرمند برای تداوم آفرینش هنری، حیاتی است و از این طریق خواستم هشداری بدهم به مسئولیت پزشکانی چون من که دیری است به ما یاد نداده‌اند چگونه برنامه‌های درمانی خودمان را بر حسب مورد خاص و بسته به شرایط اجتماعی و فرهنگی بیمار در کلیت آن ببینیم تا بتوانیم از حداکثر امکان بهبودی بهره بگیریم. با توجه به یافته‌های جدید علمی درباره کارکرد پیچیده تن در ارتباط با جان، پزشکی، نه‌تنها در ایران، بلکه در جهان، نیاز به بازبینی سریع و تغییر جهت در نگاه مکانیکی و ماشینی به اعضای تن انسان دارد. باید اعضا و جوارح بدن را در ارتباط با سیستم هیجان و عواطف و شناخت مغزی و سیستم ایمنی و دفاعی بدن انسان دید. ولی متأسفانه پزشکی امروز در جهان، هنوز به انسان به‌عنوان کلی پویا و براساس یگانه‌پنداری تن و جان نگاه نمی‌کند. هنوز ما نمی‌دانیم چگونه با بیمار هنرمندی که مبتلا به بیماری گوارشی می‌شود، با توجه به اهمیتی که این دستگاه در تنظیم خلق و خوی آدمی به‌عنوان مغز دوم دارد، برخورد کنیم که بهترین نتیجه مثبت را از واکنش‌های طبیعی تن و جان در دفاع از تأمین سلامتی و مقاومت در مقابل بیماری بگیریم. این نقصان ساختاری هنوز در بدنه طب جهان که در حال مکانیزه و ماشینی و تخصصی‌شدن است، به طور جدی و به طرز آزار‌دهنده و ناخوشایندی چهره نشان می‌دهد. کیارستمی در فیلم‌های خود به ما درس مقاومت می‌داد. او در هنر خود و در سینمای خود به ما نشان داد که چگونه با تخیل و رؤیا می‌توانیم در مقابل همه زورگویی‌ها و بی‌عدالتی‌ها و فشارهای قدرت‌های جهان بایستیم. او با بینش شهودی هنرمندانه خود به نتیجه‌ای رسیده بود که امروزه مغزپژوهی به آن رسیده است. او تن خود را به دست ما پزشکان سپرده بود تا آن را در مقابل آسیب‌ها حفظ کنیم، اما ما نشان دادیم که هنوز به آن حد از بینش نرسیده‌ایم که از تمامی توان‌های بالقوه و بالفعل وجود چنین فردی برای مبارزه با بیماری و ایمن‌سازی تنش استفاده کنیم. وظیفه ما پزشکان بود که طبق یافته‌های امروزین باید با شفافیت بیشتر او را متوجه عوامل طبیعی مقاومت در روده‌های او برای غلبه بر هر عامل مخرب چون سرطان یا عفونت می‌کردیم و به‌این‌ترتیب به دستگاه مقاومت طبیعی بدن او برای مقابله، بیش از پیش کمک می‌کردیم. به ما پزشکان، در هیچ‌جای دنیا، یاد نداده‌اند با هنرمندان خلاق و بزرگی چون او چگونه برخوردی داشته باشیم. هنوز صدای امید روحانی در شبی حدود یک ماه پیش از پشت گوشی تلفن، در گوشم زنگ می‌زند که «بیمارستان است. بیا شاید بتوانی کمکش کنی، روحیه‌اش بد است». ولی فردا خبری نشد. یعنی تلفنی برای قرار ملاقات زده نشد. با خودم فکر کردم، حالا اگر هم می‌شد، در آن بلبشوی پیرامون، چه کار مؤثری از دست من ساخته بود. تجربه می‌گوید در این شرایط شلوغ و آشوب‌زده با هفت‌خان موانع مملو از هواخواهان کاسبکار، فرصتی برای یاوری مؤثر نیست. شک نداشتم که اختیار انتخاب دیدار دوستان نیز از دست هنرمند بی‌نظیری چون او خارج شده و در کابوس برزخی دردناک گرفتار آمده باشد. اما هیچ دلم نمی‌خواست که آن پیش‌بینی شوم برای عزیزترین هنرمند موردستایشم اتفاق بیفتد. ولی سرنوشت چنین بود که بلا از مغز دومش یعنی دستگاه گوارش شروع شود و به مغز اولش برسد و کار را در پاریس قبل از هر اقدامی تمام کند. قبول کنیم که او تا اندازه‌ای هم قربانی موقعیت خود شد. زهی تأسف. شکی ندارم که او هنرمندی صادق و اصیل بود که تا آخرین لحظه با کارهای بی‌امانش به دنبال کشف حقیقت بود. تأسف عمیق من از این بابت است که دیگر او را در میان خود نداریم که با شهامتی خردورزانه و زیرکانه، بیتابانه و عاشقانه به دنبال شکار ایده‌های نو در خلق هنر در عرصه‌های مختلف باشد و برای جوان‌های مشتاق سینمای دنیا کارگاه‌های فیلم‌سازی برپا کند و بذر بینش‌های خلاقانه بپراکند. او با رفتن خود جهان هنر و اندیشه را عزا‌دار کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.