ژینوس تقیزاده:
کیوریتورهای داخلی ما را به میهمانی دعوت میکنند
ژینوس تقیزاده، مجسمهساز، هنرمند مفهومی و منتقد، میگوید کیوریتورهای خارجی تکلیفشان روشن است و میدانند چه میخواهند، اما او موضوع کیوریت را در ایران یک ملغمه توصیف میکند.
آنچه به عنوان کیوریتوری در خارج از ایران صورت میگیرد، چقدر با داخل مطابق است؟ حدود 10، 12 سال قبل برای اولینبار یکسری کیوریتور از فرنگ آمدند و کارهای ما را دیدند. آن زمان ما اصلا با این مقوله آشنا نبودیم و زحمت زیادی هم کشیدیم تا «نمایشگاهگردانی» را بهعنوان معادل برایش انتخاب کنیم که معادل خوبی هم نبود چون کار کیوریتور را تقلیل میدهد و نمایشگاهگردانی صرفا کار کیوریتور نیست. درحقیقت یک کیوریتور یک پشتوانه نظری و یک ذهن منسجم دارد که حول یک مفهوم ایدهپردازی میکند تا براساس دانش خود راجع به تاریخ هنر و هنر روز دنیا، آن مفهوم را به بهترین شکل بیان کند. بیشتر کیوریتورها به طور مشخص و متمرکز به این کار میپردازند و اغلب فارغالتحصیل تاریخ هنر، Art Management یا فلسفه هستند که به دروس نظری درباره هنر ارتباط دارد. آنها معمولا در کار هنرمند دخالت نمیکنند و میدانند باید با او تعامل داشته باشند تا بفهمند آثار او چگونه، در چه کانتکسی و در کنار آثار چه کسانی و چگونه دیده شود. حتی میشود گفت کیوریتور گاهی خودش یک هنرمند است؛ هنرمندی که ابزار کارش، آثار هنری دیگران است و دوباره دست به خلق یک اثر هنری میزند. البته من در ایران چنین کیوریتورهایی ندیدهام. کیوریتور ایرانی معمولا مثل یک منشی است که تماس میگیرد تا هماهنگ کند کدام کارها در کجا نمایش داده شوند. دعوت یک کیوریتور داخلی برای حضور در یک نمایشگاه مثل دعوت به یک میهمانی است. آنها تماس میگیرند و میگویند درحال گردآوری یک نمایشگاه هستند، موضوع انشا را میگویند و اینکه فلانی و فلانی هم حضور دارند. من این موضوع را درک نمیکنم. مگر قرار است ما به یک میهمانی برویم؟ معمولا هم وقتی بیشتر از دو، سه سؤال میپرسی، پاسخی ندارند یا وقتی از آنها میخواهی متنی بفرستند زیادی شاعرانه یا خیلی رسمی است، انگار فراخوان یک سازمان است. کیوریتور باید وقت بگذارد، آثار هنرمند را ببیند تا بفهمد از جان آن نمایشگاه چه میخواهد. معمولا اینطور متداول شده است، هنرمندانی که کار نمیکنند یا موفق نبودهاند - موفقیت البته یک مفهوم نسبی است و لابد از نظر خودشان موفق نبودهاند - یا در یک فاصله زمانی که وقت آزاد دارند، کیوریتوری را بهعنوان یک کار پارهوقت انجام میدهند. تعداد جدیدی هم در دو سال اخیر به کیوریتورها اضافه شدهاند که به جنبههای نظری بیشتر توجه دارند، اما متأسفانه آنقدر از هنر دور هستند که در نمایشگاه با یک استیتمنت پرطمطراق اما کارهای ضعیف و بیربط روبهرو میشوید. دلیل اینکه تعداد این کیوریتورهای جوان در چند سال اخیر که برخی از آنها کار هنری هم کردهاند، بیشتر شده است، چیست؟ نمیدانم. معمولا ما دوست داریم هرچیزی را که آنسو میبینیم ادایش را دربیاوریم اما همیشه به ناقصترین شکل ادایش را درمیآوریم. در دانشگاهها کسانی که فلسفه هنر یا رشتههای مرتبط به نظریه هنر میخوانند، تبدیل به افراد آکادمیکی میشوند که ارتباط کاربردی با هنر ندارند و فقط میتوانند متن آکادمیک بنویسند. شاید به میانه اینها نیاز داریم. البته برخی از جوانهایی که در خارج از ایران تحصیل کردهاند، مدلی را اجرا میکنند که انگار بهتر است، اما درکل مثل همهچیز ایرانیزهشده در کشور ما، کیوریتوری ایرانیزه شده هم ملغمهای است که در انتها وقتی نمایشگاه را میبینید، اغلب ناراضی هستید. بههمیندلیل خود من بهندرت در این نمایشگاهها شرکت میکنم و اغلب احساس معلمی را دارم که موضوع انشایی را میگوید. چقدر موضوعها از سوی کیوریتور انتخاب و چقدر به هنرمندان سفارش داده میشود تا کار جدیدی خلق شود؟ تعداد نمایشگاههایی که کیوریتور موضوعی را برای خلق یک اثر سفارش میدهد خیلی زیاد است اما من چنین نمایشگاههایی را خیلی سریع رد میکنم چون علاقهای ندارم کسی به من موضوع انشا بگوید. من یکسری دغدغه ذهنی و بصری دارم که کارم را میکنم، نیازی ندارم مثلا کسی نام یک شخصیت ادبی را به من بگوید تا دربارهاش کار کنم. بهنظرم در این مورد، ایراد از کیوریتور نیست، بلکه ایراد از هنرمندی است که فقط میخواهد در چنین میهمانیای باشد، آن هم به هر قیمتی. حتی گاهی از هنرمندان شناختهشده و صاحبنامی این حرکات را میبیند و این پرسش پیش میآید که چرا باید این کار را بکند؟ یادم است چند سال قبل نمایشگاهی درباره یک شخصیت برگزار شد و اغلب کسانی که روز افتتاحیه شاکی شدند و کارشان به دعوا کشید، آنهایی بودند که پنج دقیقه وقت نگذاشته بودند تا با کیوریتور صحبت کنند، انگار خودشان هم تعهدی به کارشان و اینکه چرا باید این کار را انجام دهند، نداشتند. بههمیندلیل درباره کیوریتورهای داخلی تجربههای خوشایندی وجود نداشته است. تجربه کار با کیوریتورهای خارجی چگونه است؟ وقتی آنها به شما مراجعه میکنند، متوجه میشوید آثارتان را دیدهاند و ایدهشان را همراه با متنی خیلی منسجم مطرح میکنند که میفهمید چه میخواهند حتی به شما میگویند چه آثاری قرار است در کنار کار شما نمایش داده شود و به شکل اجرائی با نقشه مشخص میکنند که اثر قرار است در کدام گالری نمایش داده شود. در مورد منابع مالی نمایشگاه نیز کاملا شفاف هستند و دقیق توضیح میدهند منابع مالی از کجا تأمین میشود. کیوریتورهای خارجی تکلیفشان روشن است. میدانند چه میخواهند و این موضوع درباره کیوریتورهای دوسالانهها و نمایشگاههای گروهی هم صدق میکند. البته ایراد نمایشگاههای گروهی ایرانی که کیوریتورهای فرنگی آن را برعهده دارند، این است که نمایشگاهها در قالب «ملی» ارائه میشوند و بههمیندلیل با بلبشویی مواجه میشوید که در داخل هم با آن مواجه هستیم. کانسپت کلی جغرافیاست و چون در آن همهچیز جای میگیرد، تبدیل به کشکول درهمی میشود که قرار است کمی هم اغراقآمیز باشد، اما تجربه خوب من با کیوریتورهایی بوده است که با جغرافیای خاصی سروکار نداشتند و حول یک ایده کار کردند. این را هم بگویم این اواخر یکی، دو نمایشگاه دیدهام که معلوم بود کیوریتورهای خوبی داشتهاند مثل نمایش گروهی «فردیت انبوه: فرمی از کثرت» با کیوریتوری آزاده زعفرانی در گالری «آب انبار»، اما درمقابل نمیفهمم یک کیوریتور چگونه در یک هفته میتواند سه افتتاحیه با سه موضوع مختلف با سه نسل مختلف برگزار کند؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.