پرده دوم: گفتوگو با ابوالفضل کاهانی، نویسنده و کارگردان نمایش مایبر
یک مشت آدم دروغگو
ابوالفضل کاهانی برادر عبدالرضا کاهانی، فیلمساز برجسته کشورمان است. او و برادر دیگرش رسول کاهانی دو، سه سالی است پیوسته در تئاتر حضور پررنگ و خلاقهای دارند. سال گذشته رسول کاهانی با نمایش زبان اصلی، خوش درخشید و امسال در تالار مولوی، ابوالفضل کاهانی آمده است که نمایشی متفاوت را با زبانی نوین و حس و حالتی تأثیرگذار ارائه کند. مایبر یکی از بهترینهای تئاتر 95 است که برای تماشاگرانش بیش از دیگر آثار کلیشهشده احترام قائل است؛ چون مواجهه دگرگونهای را برایش بازنمایی خواهد کرد. با کاهانی درباره مایبر و مسیر خلاقهاش گپ زدهایم:
با توجه به استفاده از وضعیت و دیالوگنویسی مینیمالیستی و نوع روابط خشن، حس میشود که بسیار متأثر از دیوید ممت باشی؛ چقدر با این نظر موافق هستی؟ من متنهای دیوید ممت را خواندهام و اگر به لحاظ تأثیر از ممت در کارم اتفاقی میافتد، در زمینه زبان و نوشتن متن رخ می دهد. در تئاتر ایران درواقع نمایشنامه اهمیت بیشتری از اجرا دارد. در ایران بیشتر اوقات همه سمت یکی از نمایشنامهنویسان میروند، یک دوره برشت کار میکنند و همین دو سال پیش هم ممت در اجراهای دانشگاهی خیلی دیده میشد که انگار الان فراموش شده و باز دوباره امکان دارد که همه به سمتش بروند. من هم در بافتهای اجرایم از او تأثیر گرفتهام و در زبان نمایش هم از آن بهره بردهام. تا چه حد در فرم، این وابستگی دیده میشود؟ ما فرم را بهگونه دلخواه خودمان شکل دادهایم چون ما هر لحظه را داریم بارها تکرار میکنیم؛ چنانچه بعد از پاره اول، دوباره در پاره دوم نیز این تکرار اصل و اساس فرم میشود و همین باعث تفاوت کارمان خواهد شد. در اجرایتان باز هم رد پای هارولد پینتر دیده میشود. او هم از جهان منتزع و ابزورد در این اواخر به نوعی رئالیسم دلبستگی نشان میداد که البته همچنان به فضاهای خشن و مخوف وفادار مانده بود و همچنین مکث یک اصل و اساس است برای فضاسازیای که شما هم در ارائه فضای خشن و با تأکید بر مکثها شبیه به آن عمل کردهاید؟ هارولد پینتر یکی از نمایشنامهنویسان بزرگ جهان است که من هم همه آثارش را خواندهام و هنوز هم مرورش میکنم. اگر نزدیکیهایی در اجرایم پیش آمده است، این در ناخودآگاهم بوده است و دوست ندارم از پینتر کپیبرداری کنم. او نمایشنامهنویس مهمی است و همین چند وقت پیش بود که نمایشنامه درد خفیفش را خواندم که بسیار هم تأثیرگذار بود. منتها فکر میکنم این مهمبودنش در ناخودآگاه آدم را متأثر میکند. اما در اجراهایم نمیخواهم از خودم دور شوم و بیشتر در زمینه فرم هدفم این است که دروغ نگویم. برایمان باور تماشاگر مهم است. همچنین اتمسفر کار برایمان مهم است و از بازیگران هم میخواهم قبل از هر چیز به فکر ایجاد اتمسفر باشند تا بعد خشونت و فرم کار مهیا شود. بنابراین در ناخودآگاهم شاید به دلیل بارها خواندن متون ممت و پینتر از آنها تأثیر گرفته باشم ولی در نهایت فرم از آن خودمان است. چگونه است که در اجرا به دنبال فرم متفاوتی بودهای با آنکه دیگرانی هم بودهاند که دغدغهشان برای مثال رئالیسم است اما رئالیسم شما طور دیگری است که در آن واقعیتی شکل میگیرد. این واقعیت به دلیل فرم شما از هم پاشیده میشود و نوعی دیگر از واقعیت پیشرویمان قرار میگیرد؟ از همان زمانی که تماشاگر تئاتر بودم، در هر اجرائی که میدیدم، به من برمیخورد؛ چون احساس میکردم همه همیشه مثل هم کار میکنند. اینکه همه وارد سالن میشوند و از قبل هم بروشور میگیرند و منتظر شروع کار میشوند، برایم چالشبرانگیز بود. شاید در این فرم اجراهای بسیار خوبی هم انجام شده باشد. اما دوست داشتم که طور دیگری با تماشاگر برخورد کنم و در این کار هم بیشتر روی ایده متمرکز شدهام. به نظرم تئاتر نیازمند ایده است و در طول تمرینها و اجرا، ایده از هم پاشیده میشود. آنچه برایم مهم بود، واژه بازسازی است. در فرم بعضی واژهها مهم است و یکی هم بازسازی است. بازسازی که معادل با بازآفرینی و آفرینش است. در نمایش آفرینش وجود دارد و نمیشود بدون این واژه کار کرد؛ بازآفرینی و بازسازی شباهت زیادی به تئاتر دارد که در آن هم تمرینها بر پایه تکرار شکل میگیرد. برایم همچنین بازسازی صحنه جرم مهم است که در آن مجرمان را به محل وقوع جرم میبرند که ضمن بازسازی آن، دربارهاش حرف بزنند. ما در اجرایمان میخواهیم به چنین چیزی نزدیک شویم. ذهنیت نوشتن یک متن رئالیستی را داشتهام اما از آن طرف هم نخواستهام قصهام لو برود. در بازسازی، کلیت اجرا بر پایه تکرار شکل میگیرد. با گوشزدکردن میخواستم بازیگرها با عصبانیتشان به وضعیت قتل نزدیک شوند. اینطور بر ایجاد نابهنجاری تأکید میشود. به همین دلیل شکل تمرین و تمرین- اجرا به خود میگیرد؛ کارکرد همهچیز و بازسازی در این اجرا الزامی میشود. فکر میکنم در پاره دوم نیز با گمشدن دوربین عکاسی، باز هم تأکید بیشتری بر این فرم بازسازی خواهد شد؟ بله، بعد ماجرای دوربین عکاسی پیش میآید که به دنبال بازسازی قتل است و حالا این بازسازی دوباره برجسته میشود که اینبار موضوعیت آن عوض میشود. دوباره آنها برمیگردند تا صحنه دوربین را مرور و بازسازی کنند که چه شده است. میزانسنها هم مبنایش بازسازی است که در اینجا تماشاگران به موضوع آگاهترند؛ چون دوربین و گمشدنش برایشان مهم شده است. حالا باید تأیید و تکذیبش کنند و بهناچار مجید همهچیز را آنقدر تکرار میکند که انگار فراموش شده باشد و اینگونه فرمش شکل خواهد گرفت که یک حس و حالت پوچ است. در این فرم نمیخواهیم دروغ بگوییم و هیچچیزی را بیخودی وارد این چارچوب کنیم. با توجه به نوآوری و متفاوتبودن اجرا تاکنون در مواجهه با تماشاگران با چه بازتابی روبهرو شدهاید؟ ما به دنبال آن هستیم که با تماشاگران ارتباط برقرار کنیم و ارتباط برقرار میشود. ما با آنچه کلاسیک است متفاوت هستیم ما نیازمند مراوده هستیم و اینکه با مخاطب حرف بزنیم و برایمان نقد کار، مهم است؛ با آنکه دو تا نقد خوب هم نوشته شده اما در جاهایی از آن حرفهای بیربط زده شده است. در آن نقدها به چه موارد بیربطی اشاره شده است؟ به نکاتی اشاره شده که در کار اصلا اهمیت ندارد. برای مثال ما میگوییم که قاضی در راه است و آن را ربط دادهاند به در انتظار گودو که به نظرم اصلا ربطی به ما ندارد. به نظر این آمدن و نیامدن قاضی نمیتواند ربطی به آن گودوی منتزع از واقعیت داشته باشد؛ چون شما اصلا به امر منتزع از واقعیت نپرداختهاید؟ درواقع نمایش ما از جایی شروع میشود که دوربین گم میشود. برای خودم که از اینجا شروع میشود. اگر هم این پاره دوم کشدار است، به نظرم لازم بوده است که اینطور باشد تا حس و حالش در بیاید. یعنی اگر این اشکال باشد، تقصیر از من است؛ چون مدام میخواهم این حرفها تکرار و بارها تأیید و تکذیبها تکرار شود و دیالوگها طوری شود که انگار ماجرا فراموش شده است و این کشداربودن مهم است. همانطورکه در جاهایی از کار تماشاگر خوشحال میشود و میخندد، در اینجا هم دوست دارم که حوصلهاش سر برود. باید که تماشاگر کلافه و عصبانی شود. چه اشکال دارد. در جاهایی میخندد و در جاهایی در کار هم باید عصبی شود. این چهار بازیگر بدون دکور و فقط با اتکای بر بازی و فضاسازی حضور دارند و اینها با تماشاگر ارتباط برقرار میکنند. و این فرم کارتان است که باید تماشاگر هم با آن درگیر شود؛ ولو این درگیری عصبانیت باشد؟ این به لحاظ اجرائی کار سختی است و درواقع فرم همان ذهنیتی است که دارد کارکرد پیدا میکند. ما به دنبال آن چیزی هستیم که خوشایند باشد. واژه فرم مهم است ولی بهغلط گمان میکنم یک واژه بیرونی است اما درونی است و باید در دل کار تهنشین شود. بازسازی در جاهایی است که خشونت است و میشود آن را به سخره گرفت. برخلاف فرم کار با آن مواجه میشویم و این یعنی درست معنیاش میکنیم. غلبه بر سختی کار در بازیگری چگونه شدنی است؟ چون شما بارها هر مسئله و لحظه را تکرار میکنید که به لحاظ انجام و تثبیت میزانسن، بسیار سخت مینماید؟ میخواهم بگویم که واقعا بازیگرانم را اذیت میکنم. برای مثال از آن چکهایی که به صورت محمد زده میشود اگر خودم یکی بخورم، برای همیشه تئاتر را ترک میکنم. قبول؛ این موارد درونگروهی است؛ بعد از آنکه محمد دو، سه چک میخورد و دیگر میگوید این چکها آرام بوده، این دیگر تبدیل به دیالوگ میشود که حس کتکخوردن را از بین میبرد. چون دیگر تماشاگر هم باور نمیکند که اینها محکم زده شده است. اما ما ناچاریم که بزنیم و ناچاریم که خشونت را نسبت به محمد انجام دهیم. اما عواقب این سیلیها در درازمدت و بعد از 30، 40 اجرا قابلپیشبینی نیست. مجید بهرامی هم سر اجرای حامد محمدطاهری 30، 40 شب در حوض گلآلود شنا کرد و نتیجه آن سرطان شد و مرگ آن بازیگر. فکر میکنم سلامت و جان آدمها بسیار مهمتر از تئاتر است و الان محمد دارد ایثار میکند اما اثرات چکها بر چشم، گوش و صورت فعلا قابلپیشبینی نیست. نمیخواهید تغییر رویه بدهید؟ چون بازیگری وانمودکردن است و نه واقعا عملکردن به حرکات خطرناک؟ نمیدانم! سؤال خوبی است و الان راهحلی برایش ندارم و محمد بسیار ایثار میکند و فکر میکنم باید کار دیگری بکنیم. با آنکه فقط یک سیلی محکم است اما همان هم زیادی است، باید کاری بکنیم! درعینحال بازیگران راحت هستند و برخی هم انگار خودشان را بازی میکنند. درباره تمرینهایتان بگویید که چگونه به اینجا رسیدهاید؟ ما یک بازه یکساله را گذراندهایم. ما حدود یک سال پیش سه ماه تمرین کردیم بعد هم دیدم که باید به تئاتر نگاه تازهای بشود و مجبور شدم که تمرینها را قطع کنم. حس کردم که باید رویش کار کنم و در آن تکرار برایم مسئله شد. همچنین حس کردیم که با تمرین زیاد هم درآوردن این تکرارها خستهکننده میشود. همچنین باید تعمدا کارهایی میکردیم که مرزها مشخص شود و مجبور شدیم به خودمان دروغ بگوییم که به اصل اجرا کمک شود. باید با تماشاگر هم مواجه میشدیم و اینکه او هم درگیر مرزها شود و اینکه یک متن داریم و هر لحظه را تکرار میکنیم و ناچاریم آن را از بین ببریم. بنابراین میشدیم یک مشت آدم دروغگو که باید به خودمان هم دروغ می گفتیم. ما از اسفند دور هم جمع شدیم و این تکرارها به کار اضافه شد و یک ماه پیش از اجرا هم بهطور پیوسته تمرین کردیم تا کار با هماهنگی بیشتری به اجرا نزدیک شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.