فریادگر بانگ آزادی
مصطفی ایزدی
آنان که با شعر و سرود و موسیقی سروکار دارند و آنان که در جریان مبارزات و اداره نظام اسلامی حضور داشتهاند، حمید سبزواری را با همین تخلصی که بهجای نام خود- حسین ممتحنی - برگزیده بود بهخوبی میشناسند، اما عموم مردم با سرودها و ترانههای او که پیوسته از رادیو و تلویزیون پخش میشد و در آنها از امام و انقلاب و جنگ و دفاع و محرومان و فلسطین و قدس، یاد میشد دمسازند. دراینمیان، شخصیت معنوی و خصوصیات فردی، اعم از فکری و سیاسی و اخلاقی حمید سبزواری در دو مقطع پیش و پس از پیروزی انقلاب اسلامی، موضوعی قابلبررسی است. کسانی که استاد ممتحنی را از نزدیک میشناسند میدانند که وی علاقه داشته که جوانان خوشذوق و شعردوست، تنها به جوشش درونی خود بسنده نکنند. این امر مستلزم آن است که پیوسته و عاشقانه از آثار برجسته و فاخر شاعران بلندآوازه ایران و دیگر سرزمینهای فارسیزبان بهره گیرند، همانگونه که خود حمید، وقت زیادی را برای مطالعه آثار شاعران و عارفان دوران فرهنگساز ایران اسلامی میگذراند تا شعر خویش را همانند محتوای آن زیبا جلوه دهد. اما حمید سبزواری، مردی از دیار سربداران، سبزوار عالمپرور، به سال 1304 خورشیدی در خانوادهای که از پشتوانه فرهنگی و ادبی برخوردار بود، چشم به جهان گشود. در کودکی تحت تعلیم پدر و مادری فهیم و خوشذوق قرار گرفت و با تربیت دینی رشد یافت بهگونهای که در نوجوانی به مرحلهای رسید که توانست در چارچوب اندیشه اسلامی، ذوق شعری خود را تجربه کند. او که 14 سالگی خود را میگذراند، در این تجربه، موفق و سربلند جلوه کرد و از خودآزمونی چکامهسرایی، که آغاز راه طولانی 75 ساله او بود، بهخوبی نمره قبولی گرفت. حسین ممتحنی، در شرایطی به جوانی رسید که با نوشتن و سرودن برای جراید محلی، منش آزادیخواهی خود را به افکار عمومی منتقل میکرد و این، در زمانی بود که خفقان محمدرضاشاهی بهسرعت پا میگرفت و ضرورت برخورد با این خفقان، برای اهل معرفت در سراسر ایران محسوس بود، بهخصوص برای کسانی چون حسین ممتحنی که شوق سرودن و قدرت قلم را توأمان داشت و میتوانست در این راه پرمشقت و پرهزینه گام بردارد، فرصت مناسبی بود تا بهسوی آیندهای تأثیرگذار در وادی هنر، ادب، فرهنگ و سیاست رهسپار شود. ممتحنی در جوانی شغل معلمی را برگزید و سالیانی چند در این شغل شریف و مهم به تربیت کودکان و نوجوانان دیار خویش مشغول بود. در همین زمانها بود که همچنان در مطبوعات محلی مقاله مینوشت و اشعار خود را با نوشتن روی ورقههای پراکنده به دیگران میداد و گاهی هم آنها را به دست چاپ میسپرد. این معلم نویسنده و سراینده، دلمشغولیهایی هم در عالم سیاست داشت، بنابراین در مواقعی که مناسب تشخیص میداد، به انجمنها، احزاب و کانونهای سیاسی سر میزد و با دیدگاهها و مراسم سیاسی و فرهنگی و اجتماعی هرکدام از آنان آشنا میشد اما ظاهرا هیچکدام از آنها، او را به مقصدی که راه رهایی را نشان دهد، نمیرساند. همزمان با ملیشدن صنعت نفت، در فضای سیاسی دوران نهضت مقاومت ملی، که نوعی فضای مبارزه برای احقاق حقوق ملت ایران بود، حسین ممتحنی از همه توان خود برای حضور فعال در آن نهضت استفاده میکرد. چنین رویکردی باعث شد او را از معلمی بازدارند و از آموزشوپرورش اخراجش کنند. او دیگر سبزوار را میدان مناسب برای تلاش بیشتر ندید و عزم اقامت در پایتخت کرد. از طرفی وی برای امرارمعاش خود، پس از اخراج از آموزشوپرورش میبایست شغلی را انتخاب میکرد، بنابراین پیش از آنکه سبزوار را به قصد سکونت در تهران ترک کند، کار در بانک بازرگانی (تجارت فعلی) را برگزید، اما همچنان به فعالیت فرهنگی و ادبی خود ادامه میداد. دوران خفقان پس از کودتای 28 مرداد 32، بگیردوببندها، فعالیتهای ضدانسانی ساواک تازهراهاندازیشده، جملگی بر او در شهر نه چندان بزرگ زادگاهش، گران میآمد. بنابراین خود را از طریق همان بانک به تهران منتقل کرد و برای همیشه در شهر بزرگ و پرجنبوجوش تهران رحل اقامت افکند. استاد سبزواری در پایتخت، زمینه فعالیتهای ادبی بیشتری را برای خود فراهم میدید، به محافل شعر و شاعری سر میزد و نزد بزرگان ادبی آن زمان، به بازخوانی سرودههای خویش میپرداخت تا آنها را غنیتر و فنیتر به جامعه و به علاقهمندان اشعار خود عرضه کند. همزمان با شرکت در محافل ادبی، عاشقانه به محافل مذهبی هم رفتوآمد میکرد تا بتواند پشتوانه فکری دینی خود را قوی کند. بدیهی است روح سلحشوری و آزادیخواهی او، وی را به مجالس و محافلی میبرد که از تحجر و سکون و سکوت بهدور باشد و به آزادمنشی و احیانا مبارزاتی- چه در عالم سیاست و چه در مواجهه با ناهنجاریهای اجتماعی- نزدیک باشند. در این جستوجوی نیکفرجام بود که پایش به مسجد هدایت باز شد و شانهبهشانه چهرههای انقلابی و خوشنام، پای درسهای قرآنی آیتالله سیدمحمود طالقانی نشست. حسین آقاممتحنی در تهران رویکرد اصلی خود را در سرودن شعر و خلق سرودهایی انقلابی و ضدظلم متمرکز کرده و با تخلصی که انتخاب کرده بود، بهمرور در محافل ادبی و مذهبی و در جراید مستقل به حمید سبزواری شهرت یافت اما این شهرت و بلندآوازگی او را مغرور نکرد و از راه درستی که برگزیده بود به کجراهه نبرد. وی همچنان سادهزیست بود و با شعرا و علمای بزرگ رفتوآمد میکرد تا جرقه نهضت امام خمینی(ره) زده شد. نهضت اسلامی مردم ایران، برای افرادی چون حمید سبزواری فرصتی بود که روحیه مبارزاتی خود را سیراب کنند. او در فاصله سالهای اولیه دهه 40 تا بهمن 57، علاوه بر اینکه کارمند بانک بود، اوقات خود را در ارتباط با مراکز مذهبی و ادبی و با سرودن شعرهای سیاسی، اجتماعی و اخلاقی میگذراند. با فراگیرشدن مبارزات مردمی و سستشدن پایههای حکومت پهلوی، سرودههای حمید سبزواری همچون آحاد مردم به میان جامعه آمد و روزبهروز رنگ انقلابیاش زیادتر میشد و به همین دلیل توسط هنرمندان و موسیقیدانان، تبدیل به سرودهای انقلابی میشد. علاقه وافر استاد سبزواری به رهبر کبیر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی چنان زیاد بود که بسیاری از شعرها و چکامههای او در وصف آن رهبر بود: الله اکبر، خمینی رهبر الله اکبر، خمینی رهبر این بانگ آزادی است کز خاوران خیزد فریاد انسانهاست کز نای جان خیزد اعلام توفانهاست کز هر کران خیزد آتشفشان قهر ملتهای دربند است حبلالمتین تودههای آرزومند است... با آمدن امامخمینی به ایران و پیروزی انقلاب اسلامی حمید سبزواری که از کار در بانک بازرگانی بازنشسته شده بود، وارد رادیو- تلویزیون ملی ایران شد و در شرایطی که پیش از آن با همکاری موسیقیدانها سرودهای انقلابی متعددی، بهویژه در پیشواز ورود رهبر انقلاب و در وصف شهدای انقلاب ساخته بودند، توانست با بهرهگیری از اهمیت صداوسیما و با وجود شورای شعر و موسیقی این سازمان تعداد زیادی سرود برای تهییج مردم برای حضور در صحنه و بهخصوص با آغاز جنگ تحمیلی علیه ایران و انقلاب اسلامی، در جبهههای دفاع مقدس تولید و پخش کند. شو جبهه نگر که کربلا را بینی تجدید قیام اولیا را بینی در جبهه اگر روی خدا نتوان دید صد معجزه روح خدا را بینی دل نكهت وادی نجف میشنود فریاد منادیان طف میشنود از نای دلاوران پیروز وطن پیوسته صلای لاتخف میشنود... استاد حمید سبزواری همه نگاهش به چشم و دهان بنیانگذار بود تا دیدگاههای پیر جماران را به گونه شعر درآورد و به دست هنرمندان صداوسیما بسپارد تا آنان سرودی بسازند و روانه جان و دل مردم و ورد زبان عموم کنند. از جمله شعر بلند و نزدیک به 60 بیتی همراه جلودار که شهرت خاص پیدا کرده، سروده استاد حمید سبزواری است که از زیبایی و محتوای درخورتوجهی برخوردار است. وقت است تا برگ سفر بر باره بندیم دل بر عبور از سد خار و خاره بندیم از هر کران بانک رحیل آید به گوشم بانک از جرس برخاست وای من خموشم .... تکبیر زن لبیک گو بنشین به رهوار مقصد دیار قدس همپای جلودار فعالترین دوره ادبی و هنری حمید سبزواری دوران 10سالهای است که پیروزی انقلاب را به درگذشت امامخمینی میرساند. رحلت بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، وی را بهشدت متأثر کرد: ببار از دیده دامن دامن ای اشک که غم زد آتشم در خرمن ای اشک که بر این آتشم آبی فشاند؟ چو خشکیدی تو در چشم من ای اشک... وی در مرثیه دیگری میگوید: غمگنان خیزید و اشکافشان کنید رو به کوی خودفراموشان کنید چین به چهر و خم به ابرو آورید سوی صحرای جنون رو آورید... بعد از درگذشت امام خمینی(ره) رابطه دوستانهای که از قدیمالایام بین حمید سبزواری و آیتالله خامنهای وجود داشت ادامه یافت. این دو خراسانی ادیب و ادبدوست، سالهای متمادی و بهخصوص در محفلهای شاعرانهای که سال به سال یا به مناسبتهای گوناگون در حضور مقام معظم رهبری تشکیل میشد، یکدیگر را میدیدند و بهویژه رهبری انقلاب از او و شعرهای فاخر او تمجید میکردند. استاد حمید سبزواری از نظر رفتار شخصی، فردی بود متواضع و سادهزیست و در مقابل ناهنجاریها و رفتارهای نامناسب دیگران لب به اعتراض میگشود. در عرصه سیاسی همانگونه که گفته شد سخت در خط امام بود و پیوسته از آن مرحوم دفاع میکرد. در رویدادهای سیاسی توجهش به شاگردان و مریدان امامخمینی بود. سبزواری در جریان حوادث مختلف، به شاگردان و نزدیکان امام گرایش داشت و از گرفتاریهای آنان رنج میبرد. ارتباطی که با شاعران و ادیبان و اندیشمندان اصلاحطلب با استاد حمید داشتند و تا روزهای آخر عمر این شاعر دردآشنا همچنان برقرار بود و برای بهبود شرایط اصلاحطلبان دعا میکرد، در این چند سال کمتر در مجالسی که شعرا جمع میشدند، دیده میشد. این شاعر انقلابی و ادیب برجسته و چهره ماندگار که هیچگاه از مردم و آمال آنان فاصله نگرفت، روز شنبه 22 خرداد 95 پس از یک بیماری سخت که او را خانهنشین کرده بود، دنیای فانی را رها و به سرای باقی پرواز کرد. رحمتالله علیه.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.