|

توليدكنندگان و «تهاجم فرهنگی»

نیره توکلی . جامعه‌شناس

یکی از واژه‌هایی که پس از انقلاب به واژگان فارسی افزوده شد، «تهاجم فرهنگی» است. البته، بعدا استادان و سخن‌شناسان صورت درست آن را «هجمه» دانستند. این «تهاجم» یا «هجمه» یا «هجوم» - که پیش از همه اینها در زبان فارسی رایج‌تر بود- با موصوف‌شدنش به «فرهنگی» به معنای این است که کشور‌های غربی و سلطه‌گر برای مقابله با فرهنگ‌های ارزشی اسلامی و اصیل مشرق‌زمین اقدام به طراحی وسایل و برنامه‌های مختلف فرهنگی کرده‌اند و در این راه از ماهواره‌ها همچون ابزاری قوی برای نابودکردن فرهنگ و ارزش‌های ملی، دینی، سنتی و بومی و ترویج ارزش‌ها و اهداف سیاسی و اجتماعی خودشان بهره گرفته‌اند. چه بسیار مطالبی که خطر این «هجمه» را گوشزد کرده‌اند. چه بسیار جلسات و بودجه‌ها که صرف چاره‌اندیشی و یافتن راهکار برای مقابله با این خطر شده است. اگر بخواهیم با اصطلاحات جامعه‌شناسی از هجوم و هجمه فرهنگی سخن بگوییم، شاید بد نباشد که به اصطلاح جیمز پتراس، استاد جامعه‌شناسی دانشگاه ایالتی نیویورک، اشاره کنیم. او در مقاله‌ای با عنوان «امپریالیسم فرهنگی در پایان قرن بیستم» دیدگاه‌های تازه‌ای درباره انباشت سرمایه‌ دارد. مقاله او از چندین لحاظ برای جامعه‌شناسی و جامعه‌شناسی صنعتی اهمیت دارد:

1- هدف‌های فرهنگی جامعه را که اکنون یکی از قله‌های صنعت جهانی است فاش می‌کند و گامی است در راه تشریح ویژگی‌های فرهنگی این جامعه. 2- نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از محصولات همچون سودآوری صنعت بهره گرفت. 3- سلطه‌گری فرهنگی را جزء جدایی‌ناپذیر نظام اقتصادی و اجتماعی می‌داند. 4- نشان می‌دهد که هدف از این سلطه‌گری فرهنگی سرپوش‌نهادن بر ستیز اساسي و جدايي‌ناپذیر از این نظام است. وی می‌افزاید امپریالیسم فرهنگی آمریکا در پایان قرن بیستم دو هدف دارد: اقتصادی و سیاسی؛هدف اقتصادی آن تسخیر بازارها برای کالاهای فرهنگی و هدف سیاسی آن برقراری سلطه از طریق شکل‌دادن به افکار عمومی است. در حوزه سیاسی امپریالیسم فرهنگی در جداکردن مردم از ریشه‌های فرهنگی و همبستگی‌های سنتی تأثیر شگرف می‌گذارد و هدف اصلی امپریالیسم فرهنگی، بهره‌کشی سیاسی و اقتصادی از جوانان است و این را از طریق تسخیر بازار سرگرمی‌ها و شبه‌دانش‌ها و آگاهی‌ها به‌ویژه با درنظرگرفتن مخاطبان جوان انجام می‌دهد تا با اهداف امپریالیستی سازگار شود. ویژگی‌های جدید استعمار فرهنگی: توده مردم را مخاطب قرار می‌دهد. رسانه‌ها به‌ویژه تلویزیون به خانه هجوم می‌برند. استعمار فرهنگی معاصر دامنه جهانی و تأثیر سلطه‌آور دارد. منافع سیاسی از طریق موضوعات غیرامپریالیستی تصویر می‌شود. به دلیل لجام‌گسیختگی نظام سرمایه‌داری و افزایش تضادها و فقر و خشونت رسانه‌ها امکان وجود چشم‌اندازهای دیگر را ضعیف جلوه می‌دهند. می‌کوشد هویت‌های ملی را نابود یا از مضمون اجتماعی و اقتصادی تهی کند و اما آنچه از همه مهم‌تر است اینکه امروز کالاهای فرهنگی سودآورترین کالاهای کشورهای مختلفند. از «تهاجم فرهنگی» شکوه داریم، اما فرصت تبلیغ فرهنگ و کالاهای فرهنگی‌مان را از تولیدکنندگان فرهنگی می‌گیریم. آیا مثلا صدور زعفران یا فرش یا نفت به کشورهای دیگر و تبلیغ کالاهای غیرفرهنگی که تاکنون رایج بوده و حساسیتی برنمی‌انگیخته، رواست، اما صدور ارزش‌های فرهنگی و ایرانی و بومی به کشورهای دیگر روا نيست؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.