کالبد شکافی یک حادثه غمانگیز
حمیدرضا آذری
اِنَّاللهَ لا یغَیرُ ما بِقومٍ حتی یغَیروا ما بانفسهم (سوره رعد آیه 11) «خداوند وضع هیچ ملتی را عوض نمیکند تا که خودشان تغییر در خود ایجاد کنند». در یک حادثه فراموشنشدنی، تعدادی از سربازان پاک و مظلوم که همگی از تحصیلکردگان دانشگاههای کشور بودند، با هزاران امید و آرزو، درحالیکه خانوادههای آنها بیصبرانه منتظر حضورشان بودند، بسیار مظلومانه و غریبانه در میان گریهها و ضجههای خانواده و بستگانشان در آغوش خاک آرام گرفتند. شاید حق این بود که یک روز به احترام آنها عزای عمومی اعلام میشد؛ البته دلسوزی و حساسیت مسئولان نظام و مردم خوب و مهربان ایران در فضای مجازی شایسته تقدیر است. بیشک آثار روانی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسیای را که این حادثه برای خانوادههای آنها، بستگانشان، مردم و جامعه در پی دارد، بههیچوجه نمیتوان محاسبه کرد. هرگاه شاهد چنین حوادث بزرگ و غمناکی هستیم، عدهای از سرِ دلسوزی و نیت خیر به ابعاد و چرایی آن حادثه میپردازند و هرکدام از یک زاویه آن را بررسی، تجزیه و تحلیل میکنند. در این حادثه عدهای زمان حرکتدادن آنها، عدهای زیادبودن تعداد آنها در یک اتوبوس، گروهی دیگر وجود کالای قاچاق، بعضی شایستهنبودن راننده، عدهای ایمننبودن اتوبوس، عدهای استانداردنبودن جادهها و مواردی از این قبیل را عامل ایجاد حادثه دانستهاند.
دیهی است این عوامل را در کوتاهمدت نمیتوان از بین برد و چند روز دیگر همهچیز فراموش میشود و دوباره باید منتظر حوادثی از این قبیل بود. بهراستی چرا؟ بعضی از جامعهشناسان معتقدند نباید گذاشت زیرساختهای اقتصادی، اجتماعی، ذهنی و سیاسی یک جامعه، از حالت تعادل خارج شود. اما اگر این اتفاق افتاد، تنها راه این است که با مدلهای علمی و برنامهریزیهای دقیق تلاش کرد تا جامعه به حالت تعادل برگردد. تعادل یک جامعه در یک روز، یک سال یا 10 سال دگرگون نمیشود، بازگشت آن به حالت اولیه هم به همین سادگی، انجام نمیشود. زمانی بهمراتب طولانیتر و فرایندی بسیار سختتر نیاز است. در حقیقت در جامعهای که از تعادل خارج میشود، در بروز حوادث بزرگ اجتماعی بیشتر به معلول توجه و کمتر به علت اصلی آنها پرداخته میشود. شاید با دو مثال بتوان به صورت ملموستر علت بعضی از مشکلات ساختاری را تشریح کرد. مثال 1) یکی از عوامل این حادثه، استانداردنبودن جاده عنوان شده است که اتفاقا هم درست است، اما وقتی سؤال میشود چرا جاده ایمن و استاندارد نیست، گفته میشود اعتبارات عمرانی بخش راه جوابگو نیست؛ بهطوریکه هر روز پیمانکاران مطالبات سالهای گذشته خود را میخواهند. گفته میشود چرا اعتبارات جوابگو نیست، پاسخ داده میشود آنقدر هزینههای جاری دولت به صورت تصاعدی رشد میکند که دیگر پولی برای امور عمرانی نمیماند (ژاپن با 120 میلیون جمعیت، فقط 330 هزار کارمند دارد، ولی ایران با 80 میلیون جمعیت فقط 440 هزار مدیر دارد.) پرسیده میشود چرا هزینههای جاری دولت افزایش مییابد، جواب داده میشود بخش خصوصی به دلیل مشکلاتی که در کشور وجود دارد (صنعت، کشاورزی و خدمات) نمیتواند توسعه پیدا کند و همه مجبورند به نحوی به دولت و نهادهای متعلق به دولت برای امرار معاش خود وصل شوند. گفته میشود چرا بخش خصوصی نمیتواند توسعه یابد و اشتغال را در جامعه ایجاد کند، دلایلی ازجمله موانع قانونی، نبود امنیت سرمایهگذاری، وجود نهادهای موازی در تصمیمگیری و بالابودن نرخ بهره در بانک را عنوان میکنند. پس میتوان نتیجه گرفت که وقتی اقتصاد یک جامعه از حالت تعادل خارج میشود، به دنبال آن زنجیرهای از مشکلات و مصائب ساختاری به وجود میآید که برای حل آنها راهی جز اصلاح زیرساختهای جامعه نیست. مثال2) چرا در جامعهها بخشی از مردم گرفتار سیاست و گروهبندیهای سیاسی و حمایتهای بیچونوچرا از این یا آن دسته هستند؛ چون به تجربه دریافتهاند برای بهدستآوردن قدرت سیاسی ناگزیر باید در یکی از جریانهای موجود فعالیت کنند. قدرت سیاسی، موجد سایر قدرتها، ازجمله قدرت اقتصادی است. امروز بسیاری از کسانی که به سرمایههای هنگفت دست پیدا کردهاند، بیشک با کمکگرفتن از ظرفیتها و منابع دولتی و... بوده است. فرض کنیم پارلمان ایران، مانند پارلمان یکی از کشورهای اروپایی بود که همگی اعضای پارلمان موازی شغل حرفهای خود هستند و از آن طریق منافع خود را تأمین میکنند و در صورت لزوم برای تصویب قوانین در پارلمان حضور پیدا کرده و با بررسی مصالح عمومی و کار کارشناسی «قوانین مورد نیاز» را محاسبه و تصویب میکنند. دراینصورت بسیاری از مشکلاتی را که هنگام برگزاری انتخابات شاهد هستیم، نخواهیم داشت و حجم تقاضا از نمایندگان کاهش پیدا میکند و آنها با آرامش بیشتری به وظیفه اصلی خود، یعنی قانونگذاری میپردازند و دیگر مدیون و مرهون هیچ گروه و دستهای نیستند. در پایان به دیدگاه شهید مطهری در رابطه با آیه (انّالله لا یغیرو...) که در صدر مقاله آمده است بسنده میکنیم. هیچ ملتی از بدبختی به خوشبختی نمیرسد، مگر اینکه عوامل بدبختی را از خود دور کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.