|

نمایشگاه «کارنامه» از دید محمدعلی بنی‌اسدی:

به‌ حال خود رها شده‌ایم

سحر آزاد

محمدعلی بنی‌اسدی خودش هم می‌گوید تودرتو حرف می‌زند. حین پرداختن به یک موضوع، روایت دیگری را می‌گوید هرچند باز هم به موضوع اصلی برمی‌گردد و دراین‌بین، سؤال‌هایی را مطرح می‌کند که بلافاصله جواب‌هایش را نیز می‌گوید. او یکی از تصویرسازهای شناخته‌شده ایرانی است که در سال 1334 در سمنان متولد شد. البته او نقاش، کارتونیست و مجسمه‌ساز هم هست و علاوه بر تدریس در کانون پرورش و دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، در سال ۲۰۱۲ نامزد جایزه هانس کریستین‌آندرسن شد. بنی‌اسدی همچنین جایزه‌های دیگری هم دریافت کرده است، اما بهانه ما در این گفت‌وگو، نمایشگاه «کارنامه»بود كه در موزه هنرهای معاصر آغاز شد که فرهنگ دیداری کودکان در دهه‌های 30 تا 60 را بررسی کرده بود. با این‌حال، صحبت به وضعیت تصویرسازی هم کشیده شد.

علی بختیاری، کیوریتور نمایشگاه، در نشست خبری‌ای که برگزار شده بود، گفت فرهنگ دیداری در آن دهه‌ها متأثر از فرهنگ غرب و شرق (شوروی) و از هویت ایرانی بی‌بهره یا کم‌بهره بوده است. درعین‌حال، ما شاهد آن هستیم آثاری که در آن دوران خلق شده، همچنان موردتوجه و به‌عنوان یک جریان تأثیرگذار مطرح است. اگر هویت ایرانی در آن آثار کم يا اصلا نبوده، چطور چنین تأثیری گذاشته است؟ به‌نظرم برای بررسی این مسئله تکه‌تکه جلو بروم. این سؤال برای من که سنم به‌گونه‌ای است که با کانون پرورش فکری کودک‌ونوجوان عجین شده، به شکل دیگری مطرح است. برای من که در خانواده‌ای بزرگ شده‌ام که با کتاب و مجله بیگانه نبود، کشف کتابخانه کانون پرورش مسئله فوق‌العاده‌ای بود و هنوز کتاب‌هایی را که آن موقع خوانده‌ام، یادم است. کلاس هفتم با امین نظر که از طراحان خوب است، دوست شدم و بعد ما دو نفر با مجید درخشانی (آهنگ‌ساز) دوست شدیم. کانون پرورش هم پاتوق ما شد. هنوز آن کتاب‌ها یا نقاشی‌کردن در کانون پرورش را یادم هست. ما در آن دوران با این مسئله خیلی مهم مواجه بودیم که کتابخانه در اختیارمان بود درحالی‌که در دبستان این امکان را نداشتیم. از همان کتاب‌هایی که به کتاب‌های طلایی معروف شد و از سوی انتشارات امیرکبیر منتشر می‌شد، استفاده زیادی کردیم. درحقیقت بخش زیادی از تابستان و اوقات فراغت را در کتابخانه می‌گذراندیم. کتاب‌هایی مثل «شور زندگی» و «طلای اندام‌ها» را خواندیم که امین نظر طرفدار ونگوگ و من طرفدار گوگن شدم. الان که به کارهای آن دورانم نگاه می‌کنم، تأثیر این کتاب‌ها را روی کارهایم می‌بینم. ضمن اینکه قرار بود جزء بچه‌هایی باشم که تشویق شوم و بورسیه بگیرم. این اتفاق نیفتاد و من برای تحصیل در دانشکده هنرهای زیبا به تهران آمدم و آرام‌آرام راهم به سمت کانون پرورش باز شد. وقتی مدارکم را به کانون بردم، قرار بود به کسی بدهم که ظاهرا چون همراه آقای گلسرخی بود، فراری شده بود، اما از اتاق بغل‌دستی آقایی را به نام محمود صدا کردند که موهای بور و سبیل‌های طلایی‌رنگی داشت و ایشان محمود دولت‌آبادی بود. آرام‌آرام با بودن پرویز کلانتری و همان‌طور که نوشته شده، من کشف آقای کلانتری بودم، ماجرای من با کانون پرورش شروع شد و مربی نقاشی شدم. محل رفت‌وآمد، یک ساختمان باریک و بلند در خیابان جم بود. در هر طبقه‌، مجموعه‌ای کار می‌کردند که الان بسیار سرشناس هستند، مثل فرشید مثقالی، نورالدین زرین‌کلک، عباس کیارستمی، علی‌اکبر صادقی و... هم‌زمان در رشته انیمیشن هم قبول شدم... . یک دوره دوساله در خود کانون... . دقیقا، می‌خواهم بگویم وارد این مجموعه شدم و یک فعالیت مستمر، جدی و بسیار جذاب را می‌دیدم. وقتی نمایشگاه کارنامه در موزه هنرهای معاصر را دیدم، تقریبا این خاطرات برایم زنده شد؛ خاطرات عجیبی که برایم حیرت‌انگیز بود. ‌ای کاش می‌شد کارنامه دیگری هم برگزار می‌شد که فعالیت‌های بعدی کانون پرورش نمایش داده شود. درواقع می‌خواهم بگویم در دوره‎ای که چیزی نبود و کتاب برای خواندن خیلی کم‌رمق بود، فعالیت‌‎های کانون بسیار مهم بود، چون به واسطه اینکه معلم نقاشی و بعد معلم انیمیشن کانون شدم، به شهرهای مختلف سفر کردم و شاهد بازخوردها بودم... . چه بازخوردهایی؟ یادم هست به فیروزآباد فارس رفته بودم که آن موقع به آن دِه جهانگیرخان کشکولی می‌گفتند و دیدم به‌سختی کتاب‌ها را به روستاها و بچه‌های عشایر می‌رساندند. این بچه‌ها از مرکز دور بودند و در فضاهایی زندگی می‌کردند که بیشتر در کپر بود. این کتاب‌رسانی‌ها مسئله مهمی بود اما حالا برگردیم به اینکه آیا کسانی که آن موقع کار می‌کردند، تأثیر گرفتند؟ حتما تأثیر گرفتند، خیلی هم تأثیر زیادی گرفتند. حتی می‌توانم این توضیح را درباره خودم بگویم که چون من رشته هنر را خواندم، معلم شدم و شغلم هنر شد، طبیعتا باید هنر را بشناسم و بدانم انگیزه‌ها چه بوده است. دیگر اینکه به دلیل مترجم‌بودن شوهرخاله‌ام، کتاب‌فروشی‌های شاه‌آباد (خیابان جمهوری) را می‌شناختم اما کانون پرورش الگویی شد برای کتاب‌هایی که مقداری از حالت بازاری بیرون آمدند و به بچه‌ها اهمیت می‌دادند منتها چون این کار جديد بود، تقریبا مسئله‌ای به نام هویت وجود نداشت، بلکه ساختن مطرح بود. ساختن چه چیزی؟ ساختن یک کتاب، فیلم یا اصلا یک تصویر. شما این تصویر را باید چگونه می‌ساختید؟ آیا پیشینیان شما این کمک را به شما کرده‌اند که روی شانه‌های آنها بایستید؟ این پیشینیان کسانی نیستند که برای کودک به صورت جدی کار کرده باشند. شما باید از جایی الگو بردارید. می‌توانید منتظر شوید الگویی ساخته شود و براساس آن الگوی نوشتاری، دست به اقدامی بزنید که این کار خیلی سخت و دشوار است. به هرحال، دوستان زیادی شروع به کار کردند. اگر بخواهیم بگوییم رویکرد هویتی وجود داشته است، می‌توانیم به تلاش‌های علی‌اکبر صادقی، پرویز کلانتری و زرین‌کلک اشاره کنیم. اینها سعی‎شان کردند حالا اینکه آیا کسی توانسته است کار مهمی هم انجام دهد؟ بله. کار مهمی انجام دادند. اگر جوایز ملاک است که جایزه برده‌اند یا اگر کتاب نفیسی موردنظر هست، انجام شده است. به‌هرحال، باید اتفاقی به وجود می‌آمد اما نسل بعدی که بعد از انقلاب هست، باید کجا بایستد؟ بین نسل ما و قبلی فاصله افتاد برای اینکه ابتدای انقلاب بحث هویت پیش آمد و بحث هویت روی شانه‌های ما قرار داده شد، نه اینکه من آن را حمل کرده باشم، اما درحقیقت همه مسئله من پیداکردن هویت بود. حالا ممکن است در جاهایی افراط و تفریط کرده باشیم که طبیعی است، اما نسل بعد از من که در دانشگاه با آن روبه‌رو هستم، اصلا دنبال هویت نیست. چطور؟ فکر می‌کردم به‌عنوان یک تصویرگر و نقاش مجبور شدم دوباره هویت را پیدا کنم. این پیداکردن چگونه بود؟ اولا مسئله دگرگون شده بود مثلا جعفر ابراهیمی، شعری در «کیهان بچه‌ها» می‌گفت که از موشک‌باران شب قبل گرفته شده بود و من تصویرگر باید برای آن تصویر پیدا می‌کردم. این اتفاقی بود که مشابه آن را پیدا نمی‌کردید و نمی‌توانستید الگو بردارید. اکنون وقتی در یک چشم‌انداز نگاه می‌کنیم، به‌نظر می‌آید نسل گذشته من شروع به یادگرفتن و آموزش‌گرفتن کرد. درست است در فیلم‌سازی، بیشترین فیلم‌هایی که دیدیم مربوط به اروپای شرقی بود، اما دلیل داشت چون از سال 54 به بعد فضا سیاسی‌تر می‌شد و دوستان من فرضشان بر این بود که نباید والت دیسنی ببینیم چون از آنِ بچه‌های خیلی مرفه است. یکی از دوستانم که از ایران رفت، می‌گفت نباید پلنگ صورتی ببینیم چون او همه‌چیز را خراب می‌کند و تنها الگوی سازنده شادابی که توضیح می‌داد، زندگی خوب است و باید از آن تأثیر گرفت، متعلق به اروپای شرقی بود. توجه کنید چقدر بچه‌های ما لولک‌وبولک یا پت‌ومت دیدند؟ همه اینها مال اروپای شرقی است. بنابراین فرض بر این بود هنری پیدا شود که سازنده باشد اما مشکلی که من امروز با آن مواجهم، این است که فکر می‌کردم نسل بعد از من سرراست قصه‌گفتن را یاد می‌گیرد. به‌نظرتان یاد نگرفت؟ به‌نظرم یاد نگرفت و تحت‌تأثیر جایزه‌ جشنواره‌ها، دوستان را به این سمت هل دادند که تک‌فریم‌های خوبی را از خارجی‌ها یاد بگیرند به جای اینکه روایت‌کردن سرراست را یاد بگیرند. فرض من بر این است که یک فیلم‌ساز، قصه‌نویس، تصویرگر، نقاش و... آیا می‌تواند در یک پاراگراف سرراست بگوید چه می‌خواهد روایت کند و بعد از آن چگونه بگوید؟ دوره دانشجویی من دوره پیتر مکس و.... و در سال‌های 54-55 فضای هیپی‌ها در جهان بود و این معاصربودن شاید موردتوجه خیلی‌ها بود. همان‌طور که الان این اتفاق می‌افتد. در آن زمان با دوستانی که با هم هنر را شروع کردیم، قصد رفتن داشتیم چون می‌خواستیم ببینیم در هنر چه خبر است و من ماندگار نشدم و خیلی سریع برگشتم، وقتی الان با هم گفت‌وگو می‌کنیم، می‌گویند مطلقا به هویت فکر نکن. آنها فکر می‌کنند جهان یک دهکده شده و همه با هم در ارتباط هستیم اما من همچنان ایرانی‌بودنم برایم ملاک است و به‌همین‌دلیل برگشتم چون دیدم خیلی ایرانی هستم. ایرانی‌بودن یعنی اینکه خصلت‌هایی را دیدن و نوعی نگاه را داشتن. مثلا اندی وارهول در تصویرهایش یک هنرپیشه هالیوودی را تکرار می‌کرد اما دوستان ایرانی هرچه سعی کردند چنین کسی را پیدا کنند، نشد. من موسیقی شجریان و کلا موسیقی سنتی را خیلی دوست دارم اما هیچ‌وقت برای هیچ هنرمندی غش نکردم یا حتی وقتی به بولونیا رفته بودم، در غرفه آمریکا عکس همفری بوگارت را گذاشته بودند، خب این فرهنگ من نیست. نمی‌توانم بگویم پاپ‌آرت کار می‌کنم و کوکاکولا خیلی در زندگی من مهم است. کسی شبیه الویس پریسلی را در ایران پیدا می‌کنید؟ بنابراین این نوع نگاه حتی نهیلیسم، نیست‌انگاری و افسردگی‌های شدید در اینجا، آن مدلی نیست. ما همچنان سویه دیگری داریم. همچنان سیزده‌بدر زیر درخت می‌نشینیم و همچنان به همسایه‌مان فکر می‌کنیم. شاید طبیعتی است که ما در آن قرار می‌گیریم و انگار چاره‌ای وجود ندارد. وقتی قرار می‎شود کارهایم برای یک مسابقه خارجی برود، ممکن است تک‌فریم‌های من برای تصویرگر آن سوی کشور قابل درک نباشد. یک مثال دیگر می‌زنم. ورک‌شاپی برای یک تصویرگر انگلیسی برگزار شده و او خواسته بود سیمرغ بکشد اما بعدا که شمرده بود، دیده بود 30 مرغ نیستند و گفته بود یعنی چه؟ چرا 30 مرغ نکشیدید؟ ما همه‌چیز را با یک نماد و نشانه حل می‌کنیم اما او انتظار داشت به صورت عینی سیمرغ (30 مرغ) را ببیند چون تفاوت فرهنگ داریم. من این روزها قصد کرده‌ام آرام‌آرام بنویسم تا دو سالی را که در جنگ بودم و فضاهایی را که دیده‌ام، بنویسم. نمی‌خواهم قصه حادثه‌ای بنویسم اما تا شروع به نوشتن می‌کنم، چیز دیگری برای من پیش می‌آید که منجر مي‌شود وارد فضای فلسفی متفاوت شوم. آیا واقعا ممکن است برای یک سرباز آمریکایی که در جاهای دیگر جنگیده است، چنین اتفاقی بیفتد؟ دقیقا چه چیزهایی باعث شد تصویرسازی‌های آن دوران ماندگار شوند؟ این را بگویم من واقعا قصدم مقایسه قبل و بعد نیست اما فرض کلی من این است که تقریبا همه ما به حال خود رها شده‌ایم. یک‌جایی را پیدا کنید، کسی را به بیرون از ایران فرستاده باشد که چاپ یاد گرفته باشد مثل بهمن دادخواه که مثل او فریم‌هایی از کتابش در موزه هنرهای معاصر نگهداری می‌شود و بتواند چنین تولیدی داشته باشد. یک‌بار در موزه هنرهای معاصر خانم توران میرهادی می‌گفت تصویرگری می‌خواست کپرهایی را در بلغارستان کار کند و ناشر، او را فرستاد تا این کپرها را ببیند یا دوست دیگری می‌خواست قورباغه‌ای را که به پادشاه تبدیل می‌شود، به تصویر بکشد، او شش ماه تلاش کرد تا آن تصویر مناسب را پیدا کند. کدام‌یک از تصویرگران دستشان را در جیب‌شان کرده و شش ماه تلاش می‌کنند برای اینکه به تصویرشان برسند؟ دستمزدی را که ناشران به تصویرگران می‎دهند یک ضرب و تقسیم ساده کنید ببینید می‌توانند زندگی خودشان را بگذرانند که انتظار یک کار ماندنی دارید؟ وقتی می‌خواستم کارهایم را به جایزه هانس کریستین اندرسن بفرستم سعی کردند به من دلداری بدهند که اتفاقی برایت نمی‌افتد چون جنس کتاب‌هایت خوب نیست. بخشی از کتاب‌هایی که فرستاده شد، دوباره برایش جلد مقوایی ساختند. ما کجا ایستادیم و چه منظری داریم؟ من سعی کردم دو، سه سال روی یک کتاب متمرکز شوم اما وقتی کتاب منتشر شد اصلا چیزی نبود که من سعی کرده بودم، تازه میزان دستمزدم را از همه دانشجویانم ارزان‌تر گرفته بودم. وقتی می‌گویم دانشجویان منظورم کسانی است که تازه قدم در راه گذاشته‌اند. بنابراین عملا منتظر چه چیزی هستیم؟ حاضرم کتاب‌های متون قدیمی خودمان را خیلی هم جدی ظرف چند سال کار کنم اما بدانم خروجی این کتاب‌ها خوب و فاخر است. نشستی در سال 91 برای جایزه هانس کریستین اندرسن برگزار شده بود و شما آرزو کرده بودید روایتگری دوباره به تصویرسازی‌های کتاب برگردد. بحث روایتگری قبلا چطور بود و الان چه وضعیتی دارد؟ نسل ما که بعدا در کیهان بچه‌ها دور هم جمع و دیده شدیم، تصویرگری نخوانده و از نقاشی آمده بود که بعدا همه ما به نقاشی برگشتیم. شاید من دیرپاترینشان بودم که در تصویرگری بیشتر ماندم اما مسئله ما نقاشی بود. وقتی هم شروع به کار کردیم همچنان نقاشی می‌کردیم و همچنان تک‌فریم‌هایمان جذاب بود. در نقاشی دنبال اینکه قصه‌ای را توضیح دهیم، نبودیم. من جزء کسانی بودم که انیمیشن را هم خیلی دنبال نکردم چون در آن دوره نمی‌توانستم کار خودم را تکرار کنم. پس تربیت تصویرگری که صبوری‌اش را داشته باشد و فریم‌به‌فریم جلو برود و بیننده یا مخاطب بتواند از روی تصویرها قصه را حدس بزند، انجام نمی‌شد یا کم‌رنگ انجام می‌شد. نسل بعدی، در دانشگاه تصویرگری خوانده بود، کتاب‌های زیادی دراین‌باره بود و حداقل اینکه نشست‌های مختلفی درباره نحوه روایتگری برگزار شده بود و اینها چیزهایی بود که انتظار می‌رفت آنها بیایند و شروع به کار کنند. درحقیقت یک نوع از خودگذشتگی هم در دورن تصویرگر باید نهادینه شده باشد. دعوایی که در دوران کیهان بچه‌ها در سال‌های 65 تا 75 به اوج رسیده بود، هنوز هم در گفت‌وگوی تصویرگرانی با سن بالاتر از خودم می‌بینم که می‌گویند تصویرگر مهم است اما نویسنده می‌گوید نویسنده مهم است و ناشر هم به‌نوعی خودش را مهم می‌داند، یعنی هیچ‌کدام در اختیار هم نیستند. من این‌روزها همین کار را می‌کنم. وقتی کتاب آقای بیوک ملکی یا ‌هزارویک‌شب نشر نیلوفر را کار می‌کردم، همه سعی‌ام این بود که ببینم لحن نویسنده چیست. حتی فرصتی پیش آمد که نشستیم و با آقای بیوک ملکی صحبت کردیم و ایشان درباره خاطراتش از چگونگی سرودن این شعرها گفت، اما قبل از این اصلا دوست نداشتم گوش کنم نویسنده یا شاعر چه‌کار کرده است. بعد از آن تازه فهمیدم پیچیدگی لحن بیوک ملکی از کجا آمده است و چون نام کتاب «پیاده‌رو» بود، مدت‌های زیادی به پیاده‌روها می‌رفتم تا ببینم پیاده‌روهای ما معنا دارند و بعد فهمیدم پیاده‌روهای ما معنی ندارد و ما اصلا پیاده‌رو نداریم درحالی‌که از سال 1968 به بعد که پیاده‌رو در کشورهای غربی مثل فرانسه معنا پیدا کرد، در ایران نتوانست به شخصیت مستقلی برسد. بنابراین پیداکردن لحن نویسنده و اینکه چگونه داستان را پیش ببریم، مهم است. من دنبال یک تصویرگری سالم به این معنا که قصه را پیش ببریم، نویسنده، ناشر و مخاطب هم راضی باشند، می‌گردم. درحالی‌که می‌بینم دوستان تصویرگر بسیار بااستعدادی داریم که ذوق‌زده تصویرهایی هستند که خودشان می‌سازند. درحالی‌که این تصاویر قرار است قصه‌ای را روایت کنند. درست است که ما تصویرگری‌هایمان را با غرب مقایسه کنیم؟ نه، برای اینکه ما اصلا تصویرگری غربی را با آن تعریفی که دارد، نداریم. البته این اعتقاد من است. تصویرگری غربی دارای موضوع‌هایی است که در ایران روی آن کار نشده. ما کمی از حالت نصیحت‌گرایانه تصویرهایمان و لحن نوشتاری دور شده‌ایم. برای اینکه کشف اتفاق بیفتد باید با بچه‌ها همراه شویم و کج‌وکوله طراحی کنیم، البته نه به معنی جشنواره‌ای. کمی هم خودمان را جای کودک بگذاریم. شاید هنوز احترام به کودک را یاد نگرفته‌ایم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.