|

در حاشیه فیلم «اژدها وارد می‌شود»

رؤیا یا واقعیت

عبدالرحمن نجل‌رحیم . عصب‌شناس و عصب‌پژوه

از واکنش‌ها و مصاحبه‌ها و نقدهای بعد از نمایش عمومی فیلم «اژدها وارد می‌شود» چنین پیداست که سوءتفاهمی بین فیلم‌ساز، مانی حقیقی و بعضی از مخاطبان فیلم به وجود آمده که جای تأمل دارد. این مناقشه از دیدگاه من به‌عنوان یک مغزپژوه، که حقیقت آنچه در پس کاسه سر می‌گذرد را مشابه وقایع روی پرده سینما می‌دانم، قابل‌اعتنا و تجزیه و تحلیل است. مانی حقیقی می‌گوید که فضای فیلمش مثل خواب می‌ماند و می‌خواسته که توهم، جادو و عناصر متافیزیکی را در فیلم جاری کند؛ عناصری که منطق و عقل تماشاگر را به بازی بگیرند و او را اغوا، گیج خواب و هیپنوتیزم کنند. چنین هم هست، چون ما شاهد توانایی، خلاقیت و زبردستی خاص او در زمینه ساختن فضای پرجذبه سوررئالیستی شبیه به خواب و رؤیا در فیلم هستیم. براساس شواهد، در حالت خواب‌زده و رؤیایی، مغز مخاطب بیشتر از حالت بیداری، باورپذیر می‌شود. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که در این حالت دستگاه نقادی و بازبینی عقلانی مغز در بخش پیش‌پیشانی تقریبا خاموش است و به همین علت، ما آنچه را در خواب و رؤیای خود می‌بینیم به‌راحتی باور می‌کنیم و تنها وقتی که بیدار می‌شویم این بخش از مدارهای مغز ما شروع به فعالیت می‌کند و متوجه می‌شویم که چقدر خوش‌باور بوده‌ایم که اتفاقات در هنگام رؤیا را باور داشته‌ایم. بنابراین باید انتظار داشته باشیم در حالت رؤیازدگی، مغز ما باورزده هم بشود. وقتی وقایع عجیب‌وغریب ما را تعجب‌زده نکند و قابل‌انتظار باشند و به‌سرعت به باور درآیند، مغز ما در حالت تمرین می‌ماند و از انرژی کمتری استفاده می‌کند. باور به رؤیا، مغزمان را برای فعالیت مدارهای منطقی و عقل‌نقاد در هنگام بیداری (که انرژی بیشتری می‌طلبد)، آماده نگه می‌دارد. اما کاری که مانی حقیقی در فیلم خود می‌کند این است که قصه غیرواقعی رؤیازده خود را در فواصل متعدد قطع می‌کند و با روایات مستندگونه اما نادرست که ما نمی‌دانیم توسط خود، افراد خانواده و اشخاص سرشناس مطرح در جامعه، اصرار می‌ورزد که به ما بفهماند این قصه رؤیازده، راست است و واقعیت دارد و ما باید آنها را باور کنیم و بعد، دوباره ما را به رؤیا آلوده می‌کند و به خواب می‌برد. بنابراین هیچ‌وقت فیلم‌ساز در سالن سینما اجازه نمی‌دهد که ما از خواب بیدار شویم و اگر هم خیال از خواب بیدارشدن داشته باشیم، با استنادهای نادرست از طرف افراد سرشناس در خانواده، فعال در عرصه تاریخ، فرهنگ و سیاست، باور به اتفاقات در خواب رؤیازده ما را تقویت می‌کند. به قول فیلم‌ساز، با فاصله‌گذاری‌های خشن، که چون شکنجه می‌ماند، نه‌تنها ما را متوجه باورپذیری در خوابمان نمی‌کند، بلکه باور ما به قصه رؤیاگونه خود را قوی‌تر می‌کند. به‌این‌ترتیب فرصت نمی‌کنیم که کمی از رؤیا فاصله بگیریم، زیرا با حضور تأییدکننده کسانی که به آنها در بیداری اعتماد داریم، دوباره به خواب می‌رویم و باور ما به جریانات درون خواب تنومندتر می‌شود. برعکس آنچه فیلم‌ساز انتظار دارد که عجیب و غیرباوربودن قصه، ما را متوجه دروغ روایت منقطع افراد مورداعتماد در فیلم بکند. اما چنین چیزی طبق خصوصیات فعالیت مغز در خواب و رؤیا، اتفاق نمی‌افتد، بلکه باورمان به محتوای خواب تقویت می‌شود. فیلم‌ساز می‌خواهد ما را در شرایط رؤیا نگه‌دارد ولی درعین‌حال انتظار دارد که مغز ما به‌مثابه یک فرد بیدار فعالیت کند و در مصاحبه‌ای می‌گوید: به نظرم یک آدم ساده و نه حتی یک روشنفکر باهوش، باید متوجه بشود و بفهمد که این قصه نمی‌تواند راست باشد. او شکایت دارد چرا دانشجویی پس از نمایش فیلم، از سرنوشت اژدهای فیلم می‌پرسد. مانی حقیقی به‌عنوان یک فیلم‌ساز روشنفکر باید پیش‌بینی قابل‌اعتباری از واکنش ذهنی مخاطب ایرانی خود داشته باشد. او اگر از فرایند روان‌شناختی مغز در رؤیا اطلاع دارد و به قول خود تماشاچی ایرانی فیلم را هم خوب می‌شناسد و از شرایط فرهنگی حاکم اطلاع دارد، وقتی مغز تماشاگر فیلم خود را از خواب بیدار نمی‌کند و در بالاترین حد باورپذیربودن، از سالن نمایش بیرون می‌فرستد، باید انتظار چنین سؤالی را هم داشته باشد. باید بدانیم که در شرایط موجود اجتماعی، اکثرا حتی در بیداری هم عادت کرده‌ایم که اژدهای باور را به جان اژدهای واقعیت بیندازیم تا خود را راحت کنیم و کمتر از مدارهای منطق و عقل نقاد مغز خود برای مقابله با اژدهای واقعیت استفاده کنیم. حال چگونه می‌توانیم انتظار داشته باشیم که مخاطب تازه از خواب بیدارشده و گیج، به اژدهای قصه فیلم باور نداشته باشد. آن هم در شرایط زیستی که آسان‌ترین راه برای فرار از دست اژدهای واقعیت، پناه‌بردن به اژدهای باور است. با درنظرگرفتن این مهم، برخلاف ادعای فیلم‌ساز، به نظر نمی‌رسد که فیلم او خرافه‌سنج، تنشی بین ایمان و عقل، غریزه و شعور باشد و مخاطب حق انتخابی داشته باشد. برعکس ادعای فیلم‌ساز، این فریبکاری در فیلم، مخاطب را به آگاهی نمی‌رساند. اشتباه مانی حقیقی در این است که مسئله را وارونه می‌بیند و به مکانیسم باور‌پذیری در مغز در هنگام رؤیا، توجه ندارد. به همین علت است آزمایشگاهی که به قول خود با فیلمش راه می‌اندازد، نتیجه دلخواه نمی‌دهد، چون درست طراحی نشده است. فیلم‌ساز انتظار دارد که غامض‌شدن داستان پیچیده سوررئالیستی شبیه به خواب و رؤیا، مخاطب را وادار کند تا مشروعیت ‌بخش مستندگونه را زیر سؤال ببرد و وارد یک بازی (به قول فیلم‌ساز پلید!) شود و از این درک لذت ببرد. اما شرایط وقوع چنین اتفاقی برای مخاطب آماده نشده است. بازی یا آزمون فیلم‌ساز طوری طراحی شده که هر دو سویه فیلم، چه بخش غیرواقعی و سوررئالیستی فیلم و چه بخش مستندنمای آن در جهت تحکیم باور در مغز تماشاچی، دست‌به‌کار می‌شوند و دیگر فرصتی در فیلم برای تنش بین واقعی و غیرواقعی، حقیقت و افسانه، خرافه و غیرخرافه باقی نمی‌ماند. آیا فیلم‌ساز هوشمندی چون مانی حقیقی ناخواسته دچار چنین اشتباهی شده، آیا او نمی‌داند که وقتی منطق و عقل مخاطبش را به بازی می‌گیرد و او را گیج و خواب و هیپنوتیزم می‌کند، باور او را تقویت می‌کند و در چنین وضعی نباید از او انتظار داشته باشد که از باور به فریب و دروغی دیگر دست بکشد. اگر هم فیلم‌ساز چنین نیتی از پیش داشته، در تجربه با شکست روبه‌رو شده است. علت شکست را باید در طراحی فیلم و تصور اشتباه درباره تأثیر و نقش خواب و رؤیا در تقویت باورها دانست. مگر اینکه تصور کنیم فیلم‌ساز همه اینها را می‌دانسته ولی با نیتی پنهانی اما آگاهانه خواسته پس از نمایش فیلم، تماشاگران فیلم خود را دست بیندازد و بعد پیروزمندانه و متکبرانه و با نگاهی از بالا به آنها نگاه کند و بگوید که دیدید همه شما را سر کار گذاشتم و شما متوجه نشدید و باور کردید؟ هرآنچه را که در سالن سینما به شما گفتم جهت فریبتان بود و شما هم ساده‌لوحانه گول خوردید. بدیهی است که در این صورت با آزمایشگاهی که مانی حقیقی از آن صحبت می‌کند، روبه‌رو نیستیم که بتواند ما را در دوراهی بین انتخاب ایمان و عقل قرار دهد و بخواهد خرافه‌سنج باشد که خود مدعی است. در این صورت او تنها ما را در موضع تحقیرآمیزی که بعدا بتواند به ریش ما بخندد قرار داده که از نظر اخلاقی برای هنرمندی چون او بعید است که آگاهیدن خود و دیگران را وظیفه خود می‌داند. او خوب می‌داند که هنر گول‌زدن و در خواب و رؤیابردن تماشاچی سینما برای تقویت باورها و اعمال مطابق خواسته زورمندان که در همه‌جای دنیا سابقه دارد، آن روی لبه تیغ سینماست که هنرمند واقعی سینما از نزدیک‌شدن به آن پرهیز دارد. بدیهی است که تلاش در بیدارکردن تماشاچی و زدودن باورهای خرافی و غیرواقعی، به سینماگران مستقل و روشنفکر جهان تشخص و اعتبار می‌دهد. هدف از جنبش سوررئالیسم در هنر امکان استفاده از رؤیا و خواب‌دیدن و عجایب عالم خواب و توجه‌دادن و بازگشت به حقیقتی عمیق‌تر و پنهان در خویشتن انسان قرن‌بیستمی بوده است که با منطق و عقل ظاهری نتوانسته بود از جنگ و نابودی و فاجعه جلوگیری کند. تماشای نقاشی‌های رنه ماگریت، حقیقت نهفته در عمق خویشتن ما را نشان می‌دهد و با نشان‌دادن آن ما را به آگاهی در سطح و مرتبه‌ای دیگر می‌رساند. سؤال اینجاست که آیا سوررئالیسم نهفته در قصه فیلم «اژدها وارد می‌شود» موفق شده است که ما را به سطح دیگری از معرفت درباره خود و پیرامونمان برساند؟ به نظر من سینما چون مغز، بدون رؤیا نمی‌تواند به کار خود ادامه دهد. سینماگر توانایی چون مانی حقیقی نیز حق دارد که هرچقدر دلش می‌خواهد در سینمایش رؤیا ببافد و ما را در رؤیا غرق کند که در فیلم «اژدها وارد می‌شود» چنین می‌کند، ولی سؤال من اینجاست که آیا فیلم‌سازی چون او که با به‌تصویرکشیدن رؤیاهای خود می‌خواهد ما را غافلگیر کند، آیا توانسته ما را با شناخت عمیق‌تری از خویشتن خویش، حقیقتی که در مغز و سینما به دنبالش هستیم، آشنا کند تا در مقابله با اژدهای واقعیت به مدد ما بیاید تا در بیداری، از مدارهای منطق و عقل نقاد مغز خود نیز استفاده کنیم؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.