یافتههای محققان مجارستانی تأیید شد
احتمال وجود پنجمین نیروی بنیادی
احمد شیخعارفی
محققان آمریکایی بهتازگی یافتههای پژوهشگران مجارستانی درباره کشف پنجمین نیروی بنیادی را تأیید کردند. سال گذشته، گروهی از فیزیکدانان مجارستانی در مقالهای، از یافتن نشانههایی خبر دادند که بیانگر وجود نیروی بنیادی پنجم است، اما کسی به این مقاله چندان توجه نکرد. اکنون محققان آمریکایی نتایج این تحقیق را تأیید کرده و میگویند هیچ شبههای درباره آن نمیتوان مطرح کرد. احتمال وجود نیروی بنیادی پنجم، سالها در میان فیزیکدانها مطرح بود، اما اکنون بهتدریج گامهای مؤثرتری برای ثابتکردن آن برداشته میشود. گفتنی است طبق نظریههای پذیرفتهشده کنونی، جهان ما بر پایه چهار نیروی بنیادی یا برهمکنش استوار است: نیروی گرانشی، نیروی الکترومغناطیسی، نیروی هستهای قوی و نیروی هستهای ضعیف. به بیان دیگر، همه ذرات موجود در این جهان، بر پایه این چهار نیروی شناختهشده با یکدیگر برهمکنش دارند. گرانش گرانش، نیروی جاذبهای است که میان همه ذرات دارای جرم وجود دارد. افتادن اجسام بر اثر نیروی گرانش میان این اجسام و کره زمین روی میدهد. متراکمشدن مواد پس از انفجار بزرگ و تشکیل کهکشانها و همینطور تجمع گازها درون کهکشانها و تشکیل ستارگان، حاصل نیروی گرانش است. چرخش ماه به دور زمین و زمین به دور خورشید و خورشید به دور مرکز کهکشان راه شیری هم بدون وجود گرانش ممکن نیست. گرانش به حرکت اجرام آسمانی نظم و آهنگ میبخشد. گرانش دو ویژگی منحصربهفرد دارد؛ نخست اینکه این نیرو همیشه جاذبه است، حتی دو ذره با بار الکتریکی یکسان هم یکدیگر را بر اثر گرانش جذب میکنند. ویژگی دیگر گرانش، دوربردبودن آن است. در فواصل کیهانی که جرم ساختارها چشمگیر است، نیروی گرانش بهخوبی اثر خود را آشکار میکند. نیروی الکترومغناطیسی این نیرو، اجزای ماده را کنار هم مینشاند. الکترون را درون اتم نگه میدارد و با پیوند اتمها به یکدیگر، مولکولها و ساختارهای بزرگتر را تولید میکند. این نیرو عامل پدیدآمدن تغییرات شیمیایی است. در الکترومغناطیس «بارهای همنام یکدیگر را دفع و بارهای غیرهمنام همدیگر را جذب میکنند». نیروی الکترومغناطیسی باعث میشود الکترون با بار منفی جذب بار مثبت هسته اتم شود و با چرخش به دور هسته، اتمهای پایدار به وجود بیاورد. نیروی الکترومغناطیسی بسیار قویتر از گرانش است. زمانی که یک براده آهن، جذب آهنربا میشود، تعداد کمی الکترون و پروتون، بر کل نیروی گرانش حاصل از برهمکنش همه ذرات براده آهن با همه ذرات کره زمین غلبه میکند. نیروی الکترومغناطیسی با ایجاد پیوند میان اتمها و مولکولها، ماده را میسازد و به آن انسجام میبخشد. نیروی هستهای قوی اگر نیروی الکترومغناطیسی میان بارهای همنام باعث میشود آنها یکدیگر را دفع کنند، چگونه ممکن است 92 پروتون با بار مثبت همراه 143 نوترون، درون هسته یک اتم تجمع کنند و اتمی مانند اورانیوم 235 را به وجود آورند؟ دانشمندان برای یافتن پاسخ این پرسش، نیروی سوم یعنی نیروی هستهای قوی را کشف کردند. نیرویی که باعث پایداری هسته اتم میشود، نیروی هستهای قوی نام دارد. پسوند قوی، بیانگر شدت این نیرو نسبت به نیروی الکترومغناطیسی است. نیروی هستهای قوی بسیار کوتاهبرد و حوزه تأثیر آن به درون هسته اتم محدود است و ما هیچگاه نمیتوانیم احساس مستقیم و درک ملموسی مانند آنچه از گرانش و الکترومغناطیس داریم، از آن داشته باشیم. پروتون و نوترون (که خود از ذراتی کوچکتر به نام کوارک ساخته شده)، تحت نفوذ این نیروی قوی قرار دارد. البته اگر یک نوترون پرانرژی وارد یک هسته سنگین مانند اورانیوم 235 شود، نیروی الکترومغناطیسی بر نیروی هستهای قوی چیره خواهد شد و با متلاشیشدن هسته، انرژی فراوانی آزاد میشود. این پدیده شکافت هستهای نام دارد و در ساخت بمب اتم، از همین قاعده ساده استفاده میشود. نیروی هستهای ضعیف نیروها لزوما دو ذره را به سمت یکدیگر نمیکشند. نیروی هستهای ضعیف، نیرویی است که نقش اصلی آن کمک به واپاشی عنصرها، تبدیل آنها به عنصرهای دیگر و ایجاد اثر رادیواکتیویته است. این نیرو باعث واپاشی نوترون و پروتون و تبدیل آنها به یکدیگر است که درنتیجه هسته یک عنصر، به عنصر دیگر تبدیل میشود. این تبدیل عنصرها، عامل اصلی پرتوزایی و تولید انرژی هستهای است. نقش این نیرو در واکنشهای هستهای خورشید و تبدیل هیدروژن به هلیوم بسیار مهم است. این نیرو از نیروی الکترومغناطیسی ضعیفتر، برد آن بسیار کوتاهتر از نیروی الکترومغناطیسی و با برد نیروی هستهای قوی قابل مقایسه است. نیروی پنجم دانشمندان جستوجو برای یافتن دیگر نیروهای احتمالی، ازجمله نیروی پنجم را همچنان ادامه میدهند. محققان مؤسسه تحقیقات اتمی آکادمی علمی مجارستان سال گذشته، پروتونها را به یک ذره لیتیوم 7 شلیک کردند که هسته بریلیوم 8 تولید شد و رفتار آن گویای وجود نیروی پنجم بود. زمانی که هسته بریلیوم 8 متلاشی شد، چندین جفت الکترون-پوزیترون تولید کرد. براساس مدل استاندارد فیزیک، فراوانی این جفتها با آغاز جداشدن الکترون و پوزیترون از یکدیگر در نتیجه افزایش زاویه مسیر باید کاهش یابد. در تحقیق دانشمندان مجارستانی، تعداد جفتها در زمانی که زاویه مسیر الکترون-پوزیترون به 140 درجه رسید، افزایش یافت. این موضوع باعث ایجاد یک دستانداز کوچک شد که پس از آن مجددا زوایه افزایش یافته و تعداد جفتها کاهش یافت. این دستانداز نشانگر وجود یک نیروی منحصربهفرد در ذره جدید بود که به تصور محققان، یک فوتون تاریک بود. مدتی پیش هم نتایج بهدستآمده در مرکز تحقیقات ذرات بنیادی سرن از موضوعی خبر داد که به هیچ عنوان در چارچوب قوانین فیزیک کلاسیک قابل توضیح نبود. هنوز دانشمندان دراینباره مطمئن نیستند، اما احتمال دارد کشف پنجمین نیروی بنیادی، همه مدلهای استاندارد فیزیک را به هم بریزد. درحالحاضر قوانین موجود فیزیک، بهترین توضیح بشر برای پدیدههای جهان است، اما دانشمندان سرن نتایجی به دست آوردهاند که با هیچکدام از قوانین فعلی سازگاری ندارد. این نتایج در جریان تحقیق روی مزونهای «بی« به دست آمده است. براساس قوانین فیزیک، ذره مزون بی در زاویه و فرکانس خاصی باید واپاشی کند، اما اطلاعات جمعآوریشده در برخی آزمایشها، خلاف قوانین فیزیک کلاسیک است. در این آزمایشها، از دو آشکارساز ATLAS و CMS استفاده شده که به کمک آنها میتوان سرعت واپاشی ذرات را محاسبه کرد. قرار است برای اطمینان از این نتایج، بهزودی آزمایشهای جدیدی شروع شود. پروفسور «ماریوز ویتک» درباره این موضوع میگوید: «وضعیت ما اکنون مثل یک فیلم سینمایی بزرگ است که اولین تریلر رسمی آن اکران شده است. همه هیجانزدهاند که فیلم اصلی و پایان آن را ببینند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.