داروها در محیط زیست
آلایندههای شبهپایدار
ثریا رسولی
آنتیبیوتیکها به طور گسترده در پزشکی بهمنظور پیشگیری و درمان عفونتهای میکروبی به کار برده میشوند. در دامپزشکی آنتیبیوتیکها برای درمان و کنتـرل عفونـتها و همچنین برای مصارف تغذیهای و بهعنوان مکمل غذایی در حیوانات کاربرد دارند. در کشاورزی نیز از آنتیبیوتیکها برای کنترل بیماریها در گیاهان، پرورش آبزیان در طول فرایند پرورش و برای درمان و افزایش تولید، استفاده میکنند. آنتیبیوتیکها میتوانند به میزان کم یا زیاد بهوسیله انسان یا حیوانات در کبد متابولیزه شوند. آن بخش از دارو که متابولیزه نشده باشد، بدون تغییر وارد محیط زیست میشود و بهعنوان ترکیب فعال در برخی مواقع میتواند نسبت به ترکیب اولیه سمیتر باشد. آنتیبیوتیکها از طریق تخلیه فاضلابها و پسابهای صنایع داروسازی، فاضلابهای انسانی و فاضلابهای حیوانی، بیمارستانها، دامپزشکیها، دفع نادرست زائدات دارویی از خانهها و استفاده از کودهای کشاورزی تهیهشده از فضولات حیوانات، به محیطزیست و بهطور عمده محیطهای آبی وارد میشوند. این ترکیبها سبب صدمات جبرانناپذیر محیط زیستی میشوند بهطوریکه در خاک رسوب میکنند و در صورت جاریشدن روانابها از روی خاک، در آبهای سطحی و زیرزمینی ماندگار میشوند و درنهایت به تصفیهخانه آب آشامیدنی راه مییابند. از جمله اثرهای مخرب حضور آنتیبیوتیکها در محیطزیست میتوان از اثر آن بر فرایند سیستمهای تصفیه فاضلاب، زندگی آبزیان و انسان اشاره کرد. در اثر حضور آنتیبیوتیکها، فعالیت باکتریهای فاضلاب مهار میشود و این امر میتواند بر تجزیه مواد آلی تأثیرگذار باشد. آنتیبیوتیکها در تأسیسات فاضلاب تا حدی حذف میشوند و باقیمانده این ترکیبها درنهایت به آبهای سطحی وارد میشود و ممکن است ارگانیسمهای مختلف زنجیره غذایی را تحتتأثیر قرار دهد. انسانها از طریق مصرف داروهای خوراکی یا مصرف غیرمستقیم (استفاده از سبزیجات یا فراوردههای حیوانی)، این ترکیبها را دریافت میکنند و در معرض اثرهای خطرناک این ترکیبها قرار میگیرند. بقایای آنتیبیوتیکهای مورداستفاده در دامپزشکی ممکن است به فراوردههای لبنی منتقل شود. اگرچه مقدار این مواد دارویی که از طریق مصرف شیر به انسان منتقل میشود، اندک است، اما مصرف درازمدت مواد لبنی میتواند مسئلهساز باشد. تحقیقات نشان داده است که کودهای حیوانی میتوانند سبب انتشار آنتیبیوتیکها در خاک و دریافت آن بهوسیله گیاهان شوند. وجود برخی آنتیبیوتیکها در برگهای کاهو، ریشه هویج، کلم و ذرت گزارش شده است. انسان از طریق مصرف گیاهان و سبزیجاتی که آنتیبیوتیکها را از رسوبات جذب کرده است نیز در معرض این مواد قرار میگیرد. در سالهای اخیر بههمراه رشد فزاینده جمعیت، گسترش صنعت و کشاورزی و کمبود آب سالم در جهان، ضرورت تصفیه و بازیابی آبهای مصرفی اهمیت زیادی پیدا کرده است. روشهای مختلفی برای حذف آنتیبیوتیکها وجود دارد که با توجه به ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی ماده موردنظر انتخاب میشود. از جمله روشهایی که تاکنون برای حذف آنتیبیوتیکها به کار رفته است، استفاده از حذف بیولوژیکی، استفاده از انواع جاذبها، فرایندهای غشایی و فرایندهای اکسایش پیشرفته بوده است. اثرات داروها در محیط زیست را میتوان با بالابردن کیفیت داروها، کنترل مصرف زیاد داروها، درنظرگرفتن مکانها و محلهای مناسب جهت دفـع آلایندههای دارویی، ارتقای سطح آگـاهی افـراد جامعـه، تجویز مناسب دارو و اصلاح فرهنگ فعلی مصرف کاهش داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.