|

فضاهای بی‌دفاع شهری

اصطلاح «فضاهای بی‌دفاع شهری» همان فضاهای جرم‌خیز شهرهای بزرگ است. یک تحقیق درباره این فضاها نشان داده است که وجود روشنایی و نور مناسب و عدم‌تراکم ساختمانی، از ویژگی‌هایی هستند که فضاهای دارای کیف‌قاپی را از دیگر فضاهای شهری تفکیک می‌کند. نبود پیوند ارتباطی با فضاهای نمایان، وجود نقاط فرورفته یا برآمده، داشتن مرز و محدوده مشخص و کم‌بودن ساختمان‌ها نیز از ویژگی‌های تفکیک‌کننده فضاهای دارای نزاع و درگیری از دیگر فضاها هستند. توالی و امتداد نیز از ویژگی‌های متمایزکننده فضاهای دارای مزاحمت از دیگر فضاها هستند. دکتر علیرضا محسنی‌تبریزی، عضو هیأت علمی دانشگاه تهران، به‌همراه سهراب قهرمانی و سجاد یاهک، دانشجویان کارشناسی‌ارشد جامعه‌شناسی دانشگاه تهران، در تحقیقی که با عنوان «فضاهای بی‌دفاع شهری و خشونت: مطالعه موردی فضاهای بی‌دفاع شهر تهران» انجام داده‌‌اند، 108 نقطه جرم‌خیز کلان‌شهر تهران را مشاهده میدانی كرده‌اند و نتایج پژوهش خود را در شماره 44 مجله علمی- پژوهشی «جامعه‌شناسی کاربردی» منتشر کرده‌اند. البته همین تحقیق در شماره 50 نشریه علمی- پژوهشی «فصلنامه دانش انتظامی» نیز توسط سهراب قهرمانی و مرحوم دکتر رحمت‌الله صدیق‌سروستانی و دکتر هوشنگ نایبی، اعضای هیأت علمی دانشگاه تهران، منتشر شده است. درهر‌حال، این دو تحقیق نشان داده‌اند که فضاهای بی‌دفاع یا جرم‌خیز دارای ویژگی‌های بسیاری هستند که در دو دسته فیزیکی و اجتماعی قابل‌تفکیک بوده، سبب مستعدشدن فضاها برای وقوع خشونت می‌شوند. از دیدگاه طراحان شهری و معماران، ویژگی‌های فیزیکی و از دیدگاه نظریه‌پردازان جامعه‌شناسی و روان‌شناسی، ویژگی‌های اجتماعی بیشتر در مستعدکردن فضاها براي وقوع خشونت نقش دارند. فضاهای بی‌دفاع در شهر تهران به علت رشد و گسترش فیزیکی و جمعیتی از یک‌سو و فرسودگی و تخریب مناطق قدیمی بسیار افزایش یافته‌اند. از سویی دیگر، تلاش برای ایجاد و احیای فضاهای شهری در شهرهای کشور ما به‌ویژه در شهر تهران به‌عنوان یک کلان‌شهر که مورد هجوم مهاجران و در نتیجه بی‌برنامگی در توسعه موزون شده است، تاکنون چندان رضایت‌بخش نبوده است. محققان در تحقیق خود به این نتیجه رسیدند که در بی‌دفاع‌کردن فضاهای شهری، عوامل عمومی، نیمه‌عمومی، نیمه‌اختصاصی و اختصاصی وجود دارند. بیشتر ویژگی‌ها در شدت‌های کم و زیاد در اکثر فضاهای بی‌دفاع وجود دارند، اما اغلب آنها براساس نوع خشونت دارای شدت‌های متفاوتی هستند؛ چنان‌که در بعضی از فضاها (برحسب نوع خشونت)، در شدت زیاد و در فضاهایی نیز به صورت جزئی مشاهده می‌شوند. می‌توان گفت در بی‌دفاع‌شدن فضاهای شهری هر دو بُعد فیزیکی و اجتماعی فضاهای شهری مؤثرند و نظریاتی که تنها به یک بُعد از ویژگی‌های فضاهای بی‌دفاع برای کنترل خشونت توجه کرده‌اند (چه فیزیکی، چه اجتماعی) نمی‌توانند کلیت فضاهای بی‌دفاع را به‌طور متناسب نشان داده و سبب کاهش خشونت شوند. بنابراین، نظریاتی که به هر دو بُعد توجه کرده‌اند، کلیت فضاهای بی‌دفاع را بهتر نشان می‌دهند. از سوی دیگر، نظریات تک‌بُعدی نیز تنها با توجه به نوع خشونت می‌توانند مورد توجه قرار گیرند. عوامل اجتماعی نقش بیشتری در مستعدکردن فضاها برای وقوع کیف‌قاپی و نزاع و درگیری دارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.