نگاه مجید برزگر به سینمای کارگردان «طعم گیلاس»
فیلمسازان مستقل دنیا از کیارستمی متأثر هستند
تینا جلالی: موزه هنرهای معاصر تهران این روزها در اقدامی درخور فیلمهای کمتردیدهشده 13 کارگردان مطرح همچون عباس کیارستمی، ناصر تقوایی، امیر نادری، نورالدین زرینکلک و... را به نمایش درآورده است. این برنامه با عنوان «هفته فیلمهای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوان» به نمایش فیلمهای کوتاه این فیلمسازان اختصاص یافته است. در این برنامه تعدادی از فیلمهای عباس کیارستمی و داریوش مهرجویی به نمایش درمیآید. به این بهانه با «مجید برزگر»، از فیلمسازان شناختهشده نسل جدید، درباره تأثیرات سینمای این دو فیلمساز جریانساز بر نسلهای بعد از خود گفتوگوی کوتاهی انجام دادیم.
سینمای آقایان کیارستمی و مهرجویی از دو جنس کاملا متفاوت است. با وجود اینکه بارها درباره نگاه این دو فیلمساز گفته و نوشته شده، شما چه تعریفی از سبک کاری آنها دارید؟ به اعتقاد من در دهه 40 بهویژه نیمه دهه 40 شکلی از هنر در سینما شکل گرفت و افرادی وارد حوزه فیلمسازی شدند که تا به امروز جزء کارگردانان پیشرو در سینمای ایران به حساب میآیند؛ از «سهراب شهیدثالث» تا «ناصر تقوایی»، «بهرام بیضایی»، «داریوش مهرجویی»، « عباس کیارستمی» و... همه این کارگردانها بهلحاظ تأثیر بر سینمای ایران برایم ارزشمند هستند و با احترام به همه آنها، آقای عباس کیارستمی برای من ویژهتر است. از چه نظر؟ ویژهتربودن به معنای ارزشگذاری نیست، بررسی تاریخی آثار عباس کیارستمی از شروع کارشان تا فیلم «شیرین» نشان میدهد ایشان چه عزم جزمی برای مسیر متفاوت داشتند؛ ساخت فیلمی با عنوان «گزارش» در کوران فیلمفارسیها و ستارهمحور آن زمان یا تجربههای فیلم کوتاه ایشان همچون «همسرایان» یا فیلم «مسافر» یا تجربه درخشان «قضیه شکل اول، شکل دوم» یا ساختن فیلمهایی چون «باد ما را خواهد برد» یا «طعم گیلاس».. . درحالیکه به نظر میرسد آثار کارگردانانی مانند داریوش مهرجویی بیشتر در جریان اصلی سینمای ایران قرار دارند... . دقیقا؛ اینکه فیلمسازانی در جریان سینمای اصلی قرار بگیرند، هم امتیاز است و هم کاری سخت و به اعتقاد من کارگردانانی مانند داریوش مهرجویی توانستند روی این لبه تیز تیغ به سلامت راه بروند و فیلمهایشان، هم با اقبال عمومی مواجه شود و هم ستاره داشته باشند و هم داستان برای مخاطبش تعریف کند و هم منتقدان و مخاطبان خاص را به خود جذب کند و دوستش داشته باشند؛ اما کیارستمی ویژهتربودنش به این دلیل است که هیچوقت از حدودی که برای خودش تعریف کرده تغییر مسیر نمیدهد. این به نظر شما خوب است یا بد؟ نمیدانم خوب است یا بد! اما قطعا بهعنوان کسی که چند فیلم بیشتر در سینما نساختهام و هنوز در ابتدای مسیرم، این تصمیم آقای کیارستمی را ستایش میکنم. در زمانهای که فشارهایی بر سینما بهعنوان هنر و صنعت وارد است و پول بخش مهم آن است، شاخصهای مانند مصممبودن در کیارستمی آیا به نظرتان ستایشآمیز نیست؟ کیارستمی در 50 سال فعالیت خود در سینما بر تصمیم قطعی خود برای پیداکردن افقهای جدید پایدار است و چه در اندیشههای بیانی سینما و چه در ابعاد فلسفی و نگاه زندگی در این مسیر گام برمیدارد و از راهی که برای خودش ترسیم و محدود کرده خارج نمیشود. در همه آثار عباس کیارستمی این تفاوتها وجود دارد؟ در تصویرسازی کتاب، ساخت تیتراژ، عکاسی، کتابهایی که مینویسند، حتی در شعرهایش این نگاه خاص جریان دارد. عباس کیارستمی نه دنبالهرو کسی است و نه شبیه به کسی. جرقهای را که در ذهنش میزند، میگیرد و به کمال میرساند. البته کمالگراییاش در فضای تجربهگرای او شکل میگیرد و ممکن است این فیلم که غایت فیلمسازی ایشان است از نظر دیگران این تعریف را نداشته باشد. به اعتقاد من مسیری که «سهراب شهیدثالث» آغاز کرده بود، عباس کیارستمی با سرسختی آن را به جایگاهي تزلزلناپذير و انکارنشدني میرساند. نکته بسیار مهم اینکه وقتی در دنیا سینماگران غیر جریان اصلی و مستقل از آمریکای جنوبی و اروپا تا ترکیه اعلام میکنند از سینمای عباس کیارستمی متأثر هستند، به نظر میرسد او توانسته با هوش بالا و نگاه متفاوت خودش نوعی فیلمسازی را ثابت کند. ویژگیهای سینمای عباس کیارستمی از نظر شما چيست؟ کیارستمی هیچوقت به موفقیت فیلمش بهعنوان مقصد نگاه نکرده و این به نظر من کار بسیار سختی است؛ براي نمونه بعد از ساخت فیلم تحسینبرانگیز «طعم گیلاس» که برایش نخل طلا به ارمغان میآورد، سال بعد تجربه دیگری میکند و به اصول موفقیتهای فیلم قبلی اهمیت نميدهد و در فضای آزاد بدون واهمه دست به تجربه ميزند. او در یک اقدام شگفتانگیز فیلم «شیرین»را میسازد، آنهم کسی که در جهان مطرح است و هرگز از هوشدن نمیهراسد و کاری کاملا آگاهانه به کارنامهاش اضافه میکند. حتی اگر فیلمهایش مخاطبان محدودی داشته باشد؟ این به تصمیم فیلمساز برمیگردد که در ساخت فیلمهایش چه نوع مخاطبي را هدف قرار دهد؛ برخی از فیلمسازان از اکراننشدن فیلمهایشان بالاخره جایی دستشان میلرزد و فیلمهایی را به کارنامه خود اضافه میکنند که هیچ قراری با آن نداشتهاند، اینجاست که بحث مصممبودن یک فیلمساز بیشتر رنگ واقعی به خود میگیرد و به همین دلیل آقای کیارستمی برایم ویژهتر هستند و نکته مهمتر اینکه اصلا چه زمانی فرصت دیدهشدن به آثار ایشان داده شده؛ وقتی ملاک اکران کف فروش فیلم در سینماست بعد از دو هفته فیلم را از اکران پایین میآورند قطعا سینمای کیارستمی از همین جریان است که مخاطب ندارد. اما اینجا یک تفاوت وجود دارد. اینکه بعد از سالها فیلمهای او بارها و بارها اکران و در دانشگاهها تدریس میشوند؟ شما کدامیک از فیلمهای آن دهه را سراغ دارید که در دانشگاهها و سینما تکها نمایش داده شود و درباره آن بحث و بررسی صورت بگیرد؟ این نوع فیلمها مخاطب گسترده اما پراکنده در طول زمان دارند. اتفاقا به نظر من مخاطب این نوع فیلمها از فیلمهای پرفروش چند سال گذشته هم بیشتر است. ده سال آینده فیلمهای پرفروش امسال و سال گذشته را نگاه نمیکنند اما درباره فیلمهای آقای کیارستمی یا ابراهیم گلستان بعد از گذشت 50 سال بحث میشود. اصغر فرهادی در صحبتهای اخیر خود گفت من با دیدن فیلمهای سینماگران کشورم همچون عباس کیارستمی، داریوش مهرجویی، رخشان بنیاعتماد و... عاشق سینما شدم. از تأثیری که عباس کیارستمی و داریوش مهرجویی بر نسل جوان میتوانند داشته باشند بگویید. همه ما فیلمسازان با دیدن فیلمهای زیاد عاشق سینما میشویم اما با یکسری از فیلمسازان احساس نزدیکی میکنیم و آنها فیلمسازان محبوب ما میشوند. قطعا آقای مهرجویی و عباس کیارستمی بر نسلهای بعد خود تأثیر گذاشتند و همچنان تأثیر میگذارند؛ اما آنچه مهم است اینکه امیدوارم فیلمهای نسل ما هم به این درجه برسد که از آن در آینده یاد شود؛ اما هر آنچه هست همه ما وامدار عباس کیارستمی هستیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.