چند نکته درباره «پرویز کیمیاوی» و سینمایش
انسانهایی بدون «موج»
علی فرهمند
1. کلیشه «موج نو سینمای ایران» بالاخره روزی از بین خواهد رفت و جامعه سینمایی ایران روزی باور خواهد کرد که اساسا «موج نو» تا به امروز در سینمای ایران وجود نداشته است. به دو دلیل؛ دلیل اول اینکه موج نو علیه چه؟ علیه جریان ِ «فیلمفارسی»؟ در سینمای کدام کشور علیه یک جریان موج جدیدی راه میافتد؟ مثل این است که علیه جریان ِ «ژالو» در ایتالیا موجی به پا خیزد و خروجیاش «آنتیتزی» نسبت به آن جریان باشد. خیر؛ در سینمای ایران تا به امروز موجی راه نیفتاده و هر فیلمی را که در دسته آثار موج نو قرار میدهند، خودش وامدار ِجریان «فیلمفارسی» است؛ از «گاو» و «آرامش در حضور دیگران» گرفته تا «قیصر» همگی در محتوا با «فیلمفارسی» یکسانند فقط شکلشان (فرم) متفاوت است. دلیل دوم اینکه چگونه میتوان آثاری مثل «گاو» و «قیصر» را آثار موج نو خواند اما حرفی از «خشت و آینه»، «شب قوزی»، «سیاوش در تختجمشید»، «یا ضامن آهو» و «مرگ یک قصه» به میان نیاورد؟ بماند که پس از این سه فیلم منسوب به موج نو، آثار دیگری در سینمای ایران پدید آمد که مثالزدنی و ماندگار هستند و اگر قرار به ایجاد موجی نو در سینمای ایران باشد، آثاری مانند «مغولها»، «پ مثل پلیکان»، «یک اتفاق ساده»، «زنبورک»، «چگونه پیشبند سوزندوزیشده مادرم در زندگی من گسترده شد»، «پسر ایران از مادرش بیخبر است» و «شطرنج باد» میتوانستند در مقابل آثار منسوب به «موج نو» قد علم کنند و در مقابل این سه فیلم- و البته فیلمهای دنبالهرو این سه فیلم- موج نویی را به وجود آورند اما بههرحال از آنجایی که در سینمای ایران هیچچیز سر جای خودش نیست، باید بهاجبار قبول کنیم که موج نو نه توسط «گلستان»، «آوانسیان»، «غفاری»، «کیمیاوی»، «نصیبی» و «رهنما» بلکه به دست دیگران پدید آمده است. 2. اگر «فرخ غفاری» در بازپرداخت مدرن از آثار کلاسیک پیشرو است یا پیشاهنگ درام مدرن توسط «ابراهیم گلستان» با «خشت و آینه» به تصویر کشیده شده است، طلایهدار سینمای «سوررئال» کسی جز «پرویز کیمیاوی» نخواهد بود. «کیمیاوی» هرچند متأثر از دو فیلمساز؛ «آنتونیونی» و «بونوئل» بوده اما اولا در تلفیق این دو و دوما در تزریق فرهنگ ملی و بومی به آن بسیار موفق بوده و آنچه پدید آورده است حاصلی تألیفی است. درواقع کمتر فیلمسازی را - در دهههای 40 و 50- در ایران میتوان یافت که از فیلمسازان اروپایی تأثیر نگرفته باشد اما مهم چگونگی پرداخت و رویکرد آنان به آن نوع خاص سینماست که بیشک «کیمیاوی» از آن دسته فیلمسازانی است که تأثیر را فدای تألیف کرده است. دغدغه اصلی تمام آثار «کیمیاوی»؛ از «تپههای قیطریه» و «یا ضامن آهو» گرفته تا «ایران سرای من است» - همانطور که از عنوانشان پیداست- دغدغهای ملی و بومی است که در «پ مثل پلیکان» به اوج خود میرسد و این دغدغه به یک مضمون تبدیل میشود. «مغولها» نیز از این دغدغه مستثنا نیست اما در سطحی دیگر، این دغدغه از طریق فرم به محتوای «مغولها» میپیوندد. «کیمیاوی»، «فریدون رهنما» و «ابراهیم گلستان» هر سه در آثارشان از این خاک حرف میزنند اما رویکردشان متفاوت است. «گلستان» رویکرد انتقادیاش به سمت جامعه روشنفکر نشانه میرود، «رهنما» با بازنمایی فرهنگ کهن فارسی، حفرههایی که در جامعه مدرن ایران پنهان شده است را آسیبشناسی میکند و «کیمیاوی»، با لحنی تند و از طریق «نماد»، وضعیت جامعه وقت را با ایجاد فضای «سوررئال» به تصویر میکشد. مثلا در «پ مثل پلیکان» با حجم زیادی از «نماد» طرف هستیم که همگی در یک فیلم نیمهبلند باید در راستای روایت به کار گرفته شوند؛ امری که برای بسیاری از فیلمسازان غیرممکن است اما جسارتی که باعث ميشود در سال 1351 این فیلم ساخته شود نیز قابلاحترام است و دلیل اصلی موفقیت این فیلم- چه در نگاه مخاطب ایرانی و چه در فستیوالهای خارجی- تزریق فرهنگ بومی و دغدغه ملیگرایانه بوده است؛ وگرنه بسیاری دیگر تحتتأثیر «پ مثل پلیکان» آثاری ساختند که بیشتر به «ویدئوآرت» پهلو میزنند تا «سینما». 3. «نگره مؤلف» - در معنای استاندارد کلمه- در ایران تنها برای چند فیلمساز به کار میرود و تنها به آثار آنها محدود میشود و طبعا این نظریه، قبل از انقلاب بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. هرچند پس از انقلاب نیز این خط مشی را میتوان در آثار «عباس کیارستمی» و «اصغر فرهادی» مشاهده کرد اما قطعا «نگره مؤلف» برای فیلمسازان «موج نو» تعریف نمیشود؛ زیرا با هیچ استدلالی نمیتوان از طریق رویکرد «نگره مؤلف» به آثار «مهرجویی» نگریست و از «پستچی» و «دایره مینا» به «نارنجیپوش» رسید اما این نظریه را میتوان برای کارنامه «کیمیاوی» به کار گرفت. از «تپههای قیطریه» تا «اوکی مستر» و حتی در واپسین اثرش، «پیرمرد و باغ سنگیاش» همگی در فرم، محتوا و تفکر مشترک هستند. تألیف از طریق ایدئولوژی اینجا معنی میدهد که در فاصله چهار دهه - از اولین اثر «کیمیاوی» تا آخرین فیلمش- نه دغدغهاش تغییر کرده و نه رویکردش نسبت به فرم تألیفیاش. 4. آثار «کیمیاوی» در کمتر فهرستی از منتقدان جوان امروز به چشم میخورد و کمتر دیده میشود که جوانها درباره سینمای او صحبت کنند و دلیلش هم واضح است. امر مطالعه از اجتماع ما رخت بسته و به همین دلیل فهم بسیاری از آثار - حتی برای منتقدان- سخت شده است و اینچنین میشود که تاریخ نقد جدید ترجیح میدهد آثار معناگرا را از تاریخ سینما حذف کند. این اتفاق نهفقط مختص «کیمیاوی» بلکه برای «شهیدثالث»، «نصیب نصیبی» و چند فیلمساز دیگر افتاده است. به معنای دقیقتر، فیلمسازان منسوب به «موج نو» با سروصدای بسیار موجب دیدهنشدن آثار مهم سینمای ایران شدند و با گذر زمان، نسل جدید هم بهخاطر اطلاعات اندک در زمینه «سینما» آنها را از یاد بردهاند. چنین است سرنوشت انسانهایی که نمیخواستند «موج» راه بیندازند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.