|

گفت‌وگو با علی بختیاری، پیمان پورحسین و یاشار صمیمی‌مفخم

کارنامه، يك پروژه زنده است

قصیده گلمکانی

نمایشگاه «کارنامه، فرهنگ دیداری کودکان ایران، ۱۳۶۰-۱۳۳۰» همان‌طور که از عنوانش پیداست، به فرهنگ دیداری کودکان در ایران در یک بازه زمانی مشخص می‌پردازد. آنچه بیش از هر چیز در این «کارنامه» جلب توجه می‌کند، بالارفتن کیفیت برگزاری آن (از نظر فرم و محتوا) است. هرچند از زمان فروش‌ میلیون‌دلاری تابلوهای فرهاد مشیری و سپس رونق قابل‌توجه هنر مدرن ایرانی در عرصه جهانی، هنرهای تجسمی ایران از سال ۲۰۰۸ جایگاه متفاوتی پیدا کرده، اما این رونق اقتصادی، کمتر به پیشرفت سطح کیفی نمایشگاهی - به‌ویژه در سطح موزه‌ای - در ایران کمک کرده بود؛ البته «چیدمان» جدی‌تر گرفته شده و عنوان «کیوریتور» (curator) هم روی پوسترها و در نمایشگاه‌ها دیده می‌شد. پروژه‌ای جامع همراه با تحقیقات علمی، بروشور و کاتالوگی متناسب با موضوع و همچنین چیدمانی حساب‌شده را در ایران کمتر شاهد بوده‌ایم. با این نگاه از «کارنامه...» و مشتقاتش ایرادهایی هم می‌توان گرفت، ولی درمجموع این نمایشگاه قدمی بلند به سمت ارتقای معیارهای نمایشگاهی و موزه‌ای برداشته است. در جامعه‌ای که تعداد مانع‌ها بیش از راه‌ و تشویق‌هاست، این‌بار ایرادها را در دل نگه می‌داریم و در میزگردی با سه نمایشگاه‌گردان‌ آن به کیفیت برگزاری «کارنامه...» می‌پردازیم. این گفت‌وگو در بالکن کافه موزه هنرهای معاصر انجام شد؛ ساختمانی که این‌بار و پس از مدت‌ها، بسیار خوب از ظرفیت‌های معماری‌اش برای چیدمان و نمایش آثار استفاده شده؛ پروژه پژوهش‌محوری که از فضای موزه فقط به‌عنوان یک ویترین استفاده نمی‌کند.

گردآوری چنین مجموعه‌ای به‌نظر طاقت‌فرسا می‌آید. چطور به فکر آن افتادید و روند شکل‌گیری‌اش چگونه‌ بود؟ علی بختیاری: هرکدام از ما، از اوایل دهه‌ ۱۳۸۰ انفرادی شروع به جمع‌آوری آثاری برای آرشیوهای شخصی‌مان کردیم؛ بدون هدف برگزاری چنین نمایشگاهی. پس از مدتی متوجه شدیم مرجع درستی برای تطابق آرشیوهایمان وجود ندارد. بنابراین از سال ۱۳۹۰ شروع به مطالعه و تحقیق در این زمینه و از سال ۱۳۹۳ شروع به کار به‌طور رسمی روی نمایشگاه «کارنامه...» کردیم. پیمان پورحسین: من و آریا کسایی هم‌مدرسه‌ای و پس از آن هم‌دانشگاهی بودیم و در دهه‌ ۱۳۸۰، ابتدا در انباری از دفتر کار پدر کسایی شروع به فعالیت گرافیکی کردیم و چون این انباری بیشتر یک کارگاه بود، اسم «استودیو کارگاه» را انتخاب کردیم. ابتدا کارهای گرافیکی تجاری می‌کردیم و کم‌کم به سمت کار فرهنگی رفتیم و سعی کردیم سطح کیفی معیارهای موجود را بالا ببریم. به عناصر مختلف پرداختیم، مثلا یک فونت خاص، بعد یک نمایشگاه، بعد یک کتاب و... . یاشار صمیمی‌مفخم: در این پروژه هر کدام در بخش خاصی متمرکز بودیم؛ بختیاری بیشتر در مطالعات آرشیوی، پورحسین در مدیریت هنری و چیدمان و من در تحقیقات نوشتاری. هرچند نمایشگاه به سال‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۶۰ می‌پردازد، ولی مقدمه‌ای از پیش از آن دوران را هم در اختیار بیننده قرار دادیم. بخشی که من بیش از همه بر آن تمرکز داشتم، مربوط به سال‌های قبل از ۱۳۳۰ بود. گفته بودید نمایشگاهی مقطعی و کتاب دیگری مربوط به همین موضوع هم پیش از این درآوردید که مقدمه‌ای برای این نمایشگاه بوده... . بختیاری: اولین قدمی که به‌طور رسمی در این راه برداشته شد، کتابی درباره فعالیت‌های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان مربوط به پیش از انقلاب بود. این کتاب سال ۲۰۱۲ در لندن چاپ شد، در ابوظبی معرفی شد و نمایشگاهی در دوبی آن را همراهی کرد. همان زمان متوجه ضعف منابع شدیم و فکر کردیم خودمان به آن بپردازیم و نمی‌دانستیم در چه مسیر پرپیچ‌وخمی قدم می‌گذاریم. «کارنامه»، یک پروژه زنده است و چون آرشیو مشخصی از موضوع مورد بررسی آن وجود نداشته، مدام در حال رشد است. در نمایشگاه، به‌طور کرونولوژیک، به مقاطع و مضامین و افراد خاصی می‌پردازید. چطور این انتخاب‌ها انجام شد؟ بختیاری: به‌طور کلی، بررسی ادبیات -به معنی نگاه ادبیاتی مطلق - کنار گذاشته شده و نیز روی آثار ارزش‌گذاری کیفی نکرده‌ایم، بلکه بر دوران و افرادی که تأثیرگذار بر فرهنگ دیداری کودکان بوده‌اند، متمرکز می‌شویم. مثلا آثار جعفر تجارتچی خیلی بدوی و با تعاریف امروزه «کیچ» (kitch) هستند، ولی در دهه ۱۳۳۰، پنج‌هزار نسخه از هریک از کتاب‌هایش فروش رفته بوده و این نشان از تأثیرگذاربودن اوست. از طرف دیگر، آثار فرشید مثقالی را داریم که به‌نوعی متضاد اوست و آثاری فاخر دارد که به هر دو این هنرمندان می‌پردازیم. و در بخش نمایش فیلم‌ها؟ بختیاری: دراین‌باره اطلاعات کمی داشتیم به جز مرجعی که مهین جواهریان ۲۵ سال پیش گردآوری کرده بود. با پیش‌فرض‌هایی به فیلم‌خانه ملی ایران و کانون پرورش رفتیم و واقعا بدون همکاری آنها امکان گردآوری چنین فیلم‌های ارزشمندی وجود نداشت؛ ازجمله برنده (امیر نادری)، سه ماه تعطیلی (شاپور قریب)، آن سوی هیاهو (خسرو سینایی)، ملک جمشید (نصرت کریمی)، حوزه استحفاظی (آراپیک باغداساریان) و راه‌حل (عباس کیارستمی). استقبال از نمایش فیلم‌ها چطور بود؟ بختیاری: خیلی خوب. سالن نمایش موزه اغلب پر می‌شد و در روز نمایش انیمیشن‌های فرهنگ و هنر و چند فیلم مثل رهایی، سفر و انتظار و صندلی اضافه داخل سالن آوردیم و برخی هم ایستاده بودند. عده ثابتی هم هر روز برای تماشای فیلم‌ها می‌آمدند. گویا نصرت کریمی هم در یکی از برنامه‌های تماشاخانه شرکت کرد... . پورحسین: بله. برنامه تماشاخانه به‌طور اتفاقی، با حضور ایشان در روز اول نمایش آثارش افتتاح شد. نمایش فیلم‌ها فقط یک ‌بار و آن هم در طول هفته اول برگزاری نمایشگاه بود. آیا با این استقبال، امکان برگزاری دوباره آن وجود دارد؟ بختیاری: بله، ولی چون مجوز نمایش هر فیلم را برای یک‌ بار داشتیم، باید دوباره درخواست مجوز نمایش بدهیم. احتمال دارد هفته پایانی نمایشگاه، این اتفاق تکرار شود. برخی از این فیلم‌ها در سالن‌های نمایشگاه هم دیده می‌شوند. بر چه اساسی این گزینش انجام شد؟ پورحسین: این نمایشگاه کرونولوژیک است و اغلب بخش‌های مولتی‌مدیای آن هم مستنداتی است که به روند مطالعاتی آن کمک می‌کند. در برخی انتخاب‌ها اجبار وجود داشت. مثلا در سالن مربوط به دوره ۱۳۳۰، برای نمایش کتاب‌های پوسیده‌ای که جذابیت بصری فوق‌العاده دارند، آنها را اسکن کردیم و تمامی صفحات آن را به نمایش گذاشتیم. در برخی از بخش‌ها هم مانند چهار انیمیشن از نصرت کریمی یا انیمیشنی از فرشید مثقالی، به ‌دلیل اهمیتشان مجبور به گزینش شدیم. دلایل گزینش‌ها متفاوت است ولی دلیل اصلی، کمک برای بهترفهمیده‌شدن موضوع نمایشگاه است. صحبت از برگزاری نمایشگاه در سطح موزه‌ای در جهان شد و اینکه سعی کردید معیارهای داخلی را کمی ارتقا دهید. درست است که به‌طور کلی به این هدفتان رسیده‌اید ولی بخشی که نسبت به باقی چیدمان گاه نامتجانس بود، بخش‌ «های‌لایت»های نمایشگاه است. پانل‌های چوبی که با رنگ‌مایه‌های اصلی نمایشگاه روی هم قرار گرفتند و روی هر پانل، عناصر مختلفی به نمایش گذاشته شدند؛ ترکیبی که از نظر بصری شاید کمتر دلپذیر باشد. دلیل این «انباشته‌کاری» چه بوده؟ پورحسین: در گالری۱ (گاه‌شمار) چارچوب گرافیکی نمایشگاه به‌وضوح مشخص است و در آن، سه نوع اطلاعات هست: متن، تاریخ و تصویر و چون هر سه اهمیت زیادی دارند، به شکل سه‌لایه و روی سطوح شفاف که اجازه دهد اطلاعات زیرین را ببینیم نمایششان دادیم. اگر قرار بود در یک لایه اطلاعات را ارائه دهیم، باید طبقه‌بندی می‌کردیم و آنهایی که اهمیت بیشتری داشتند، بزرگ‌تر و باقی کوچک‌تر می‌شدند. ولی ما در ارائه‌مان، استفاده از حداکثر قدرت در نمایش متن، تصویر و تاریخ را انتخاب کردیم که همان در کاتالوگ و بروشور‌ها هم رعایت شده است. در بخش پانل‌ها، چون از سطوح غیرشفاف استفاده می‌کردیم، دیگر امکان روی هم قراردادن‌ و دیده‌شدن همه لایه وجود نداشت، به همین دلیل این شیوه نمایش را انتخاب کردیم. در ضمن، فکر می‌کردیم بازدیدکنندگان وقتی به موزه می‌روند، توقع دیدن فرم‌های متنوع و کمتر تکراری را دارند. این نوع چیدمان هم به نظرم این خاصیت را داشت. می‌شد استقبال روشنفکران و علاقه‌مندان را حدس زد. ولی موضوع، فرهنگ دیداری «کودکان» است. بچه‌ها، خودشان چه برخوردی داشتند؟ بختیاری: اصلا انتظارش را نداشتیم. بچه‌های زیادی به موزه آمدند که خیلی خوشحال‌کننده است. آنها با آثار بسیار ارتباط برقرار کردند. مثلا جلوی مانیتورها می‌ایستادند و تماشا می‌کردند، وقتی فیلم تمام شد هِدسِتشان را به بغل‌دستی‌شان می‌دادند... سئانس نمایش انیمیشن پر از بچه بود و خیلی می‌خندیدند. خیلی خوب ارتباط برقرار می‌کردند خصوصا با دل موش پوست پلنگ (نصرت کریمی). برای بچه‌ها «راهنما» هم تدارک دیدید؟ و آیا درخواست از مدارس برای این قبیل دیدارها داشتید؟ بختیاری: از ابتدا برنامه‌اش را نریخته بودیم ولی قرار است این اتفاق بیفتد؛ البته راهنمای مشخصی نداریم و قاعدتا هرسه‌مان گروه را هدایت می‌کنیم. نمایشگاهتان هنوز بسیار جای کار دارد و تا امروز هم آرشیوتان گسترده‌تر شده است. فکر می‌کنید برای دوره بعدی «کارنامه...»، به همین بازه زمانی از دیدگاه دیگری بپردازید یا به دوره پس از آن؟ چون مدرسه موش‌ها یک نشانه از دوره جدیدی از فرهنگ دیداری کودکان سرزمین ماست که 30 سال از آن گذشته است... . بختیاری: بله. ولی آن بازه زمانی هنوز تمام نشده. وقتی از سال‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۶۰ صحبت می‌کنیم، دوره‌ای بوده که آغاز و پایان مشخص داشته: کودتا و جنگ. می‌توانیم با فاصله و بدون پیش‌داوری به آن نگاه کنیم. صمیمی‌مفخم: شاید هم همین بازه را با نوعی نگاه دیگر یا براساس عناصر نمایشگاه تغییر دهیم. مثلا در ابتدا قرار بود عروسک و لباس هم جمع کنیم ولی با پیشرفت بیشتر پروژه، دریافتیم ابعاد این نمایشگاه، درحال‌حاضر مجال این بررسی را به ما نمی‌دهد. یا نمایشگاه می‌توانست عکس‌محور باشد یا... . اما اگر بخواهیم به پس از انقلاب بپردازیم، مثل همین‌بار، باید بخش‌های پژوهشی داشته باشیم که حداقل برای ما پژوهش سخت‌تری خواهد بود، چون باید بتوانیم از موضوع فاصله بگیریم. شاید نسل‌های بعدی بهتر بتوانند درباره دوره کودکی ما نمایشگاهی برگزار کنند چون این حس نوستالژیک را نخواهند داشت. دوره جنگ را زندگی نکرده‌اند، صدای آژیر را نشنیده‌اند، به پناهگاه‌ها نرفته‌اند، سه، ‌چهار ماه دور از شهرشان نبوده‌اند و به‌جای مدرسه‌رفتن از تلویزیون درس نیاموخته‌اند. در پایان، آیا نکاتی مربوط به نمایشگاه هست که بخواهید اضافه کنید؟ بختیاری: نکته مهم، یادآوری همکاری فوق‌العاده موزه هنرهای معاصر، لادن طاهری (مدیر فیلم‌خانه ملی ایرانی) و مناف یحیی‌پور (معاون تولید کانون) است. پورحسین: اتفاق خوب دیگر مربوط به حامیان نمایشگاه است. اتفاقاتی از این دست باعث می‌شود مراکز فرهنگی ازجمله‌ موزه هنرهای معاصر متوجه امکان همکاری با شرکت‌های خصوصی برای اهداف فرهنگی شوند و شاید دافعه کمتری نسبت به این موضوع پیدا کنند. صمیمی‌مفخم: این از معدود نمایشگاه‌های بی‌حاشیه و بی‌دردسری بود که با کیفیتی مطلوب و خاطره‌ای خوش به نتیجه رسید. با وجود اختلاف دیدگاه‌ها، هر سه ما، هم به نگاه خودمان ایمان داشتیم و هم به نگاه دیگری اعتماد و نتیجه‌اش نمایشگاهی - پروژه‌ای- شد که به موضوع از وجوه و جنبه‌های مختلف و گاه متغیر نگاه می‌کند اما به جمع‌بندی درستی می‌رسد. از این نتیجه و از این کار گروهی بسیار خشنود و راضی‌ام.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.