درباره رازآلودگی وحی
علی شفیعی- استاد دانشگاه
وحی، به عنوان یکی از مهمترین سرفصلهای دین که بنیان دین نیز بر آن استوار است، در همه ادیان الهى تقدس و جايگاه ويژهاى دارد و ازجمله دلمشغولیهای جدی و مداوم بوده است. در ديرينهشناسى مباحث و نظریههای مرتبط با نزول وحى، با پيشينهاى كهن و پرسخن مواجه هستيم؛ پيشينهاى كه قدمتش مانند قدمت حيات انسان است. تمدن اسلام هم كه با ظهور اين واقعه شگرف و ژرف متولد شد... از همان آغاز تولدش در متن خود عنايت و توجه ویژهای به اين واقعه داشت. اين توجه فراوان به همراه ماهيت رمزآلود و رازآميز اين واقعه، عالمان و انديشمندان جهان اسلام را به نظريهپردازىهاى متفاوت و مختلفى كشانده كه پارهاى از آرای ايشان بسيار تأملبرانگیز و خواندنى است. مباحث و نظريات ارائهشده مربوط به لفظىبودن يا نفسىبودن وحى، قديمبودن يا حادثبودن، كيفيت و چگونگى دريافت وحى (با توجه به دوگونگى وجود انسان و فرشته)، حالات پيامبر در هنگام دريافت وحى و...، ازجمله اين مباحثاند. البته دراینمیان نمیتوان از یک واقعیت غفلت کرد و آن هم رویکرد رازآمیز به دین و مقولات دین از سوی برخی عالمان و متدینان است. در مواجهه با ادیان، همیشه دو رویکرد کاملا متفاوت وجود داشته است؛ رویکرد راززدایی حداکثری از دین و مقولات دینی و تلاش برای هر چه فهمیدنیترکردن و انسانیترکردن آن و رویکرد حداکثریکردن نگاه رازآمیز به دین و مقولات دینی و هر چه دست نایافتنیترکردن و آسمانیکردن آن. نظریه «نزول دوگانه وحی» نظریهای است که اولینبار از سوی شیخ صدوق وارد گفتمان شیعی شد که به گمان نگارنده بر نظریه حداکثریدیدن نگاه رازآمیز به دین و وحی استوار است. شیخ مفید با اشاره به پیشینه ورود این بحث در اندیشه شیعه مینویسد: الذى ذهب اليه أبوجعفر فى هذا الباب أصله حديث واحد لايوجب علما و لاعملا (تصحيح الاعتقادات، شيخ مفيد، ص 122)؛ یعنی نزول دوگانه که از سوی شیخ صدوق ابداع میشود و وارد اندیشههای شیعی میشود، فقط ریشه در یک حدیث دارد که نه موجب علم میشود و نه توجیهکننده عمل است. سيدمرتضى، دیگر فقیه و اصولی شیعی نیز در پاسخ به سؤالى راجع به نظريه نزول دوگانه از همین منطق شیخ مفید بهره گرفته و میگوید: والذى ذهب إليه أبوجعفر ابن بابويه من القطع على أنه انزل جملة واحدة... معتمداً فى ذلك على الأخبار المروية التى رواها فتلك اخبار آحاد لاتوجب علماً و لاتقتضى قطعاً (شریف مرتضى، رسائل المرتضى، ج1، ص403). پرداختن به علل و عوامل شکلگیری رویکرد رازآمیزدیدن وحی یکی از بحثهای مهم و نیازمند گفتوگوهای بسیار است. ولی به اجمال میتوان از پیشفرضهای معتقدان به رویکرد از یکسو و ماهیت وحی و محدودیت درک و دریافت انسانی از سوی دیگر که هر یک لایههای زیرین فراوانی از علل را شکل میدهند، یاد کرد. نظریه نزول دوگانه که معتقد است وحی دو صورت دفعی و تدریجی دارد، علاوه بر آنچه در سخن شیخ مفید و سیدمرتضی آمد بر برخی برداشتها از آیات قرآن و استحسانات عقلی نیز استوار است که ناقدان این نظریه استناد به آن آیات و استحسانات عقلی را مانند استناد به اخبار آحاد، ناتمام میدانند. استناد به تفاوتهای واژگانی مانند «نزول» و «انزال» و آیاتی مانند «انا انزلناه فی لیله القدر» و برخی دیگر از اینگونه امور ریشه در پیشفرض غیرمنقحیهایی دارد که این معتقدان را به نظریه دوگانه نزول میرساند. نزول دوگانه که زمانی یک نظریه حاشیهای بود، در درازمدت و با توجه به فاصلهگیری بیشتر از دوران حضور معصوم از یک سو و تلاش در رازآلودهکردن دین و مقولاتی مانند وحی از سوی دیگر، تغییر جایگاه داده؛ به گونهای که تبدیل به نظریه اصلی میشود و از حاشیه به متن میآید. نزول دوگانه، همانگونه که برخی آن را بهدرستی یک رویکرد اسطورهای (مرحوم صادقی تهرانی با اسطورهخواندن این نظریه میگویند: و هذه اسطورة لايقبلها العقل و الدين و لاآى القرآن المبين... صادقىتهرانى، الفرقان، ج30، ص374) دانستهاند که توجیهپذیر نیست، لوازمی مانند تفکیک بین آسمانیبودن معانی و زمینیبودن الفاظ را به همراه دارد که بعید است رضایت مدافعان این رویکرد را در پی داشته باشد. این رویکرد اولا همانگونه که در نقد شیخ مفید آمده - و نزول القرآن على الاسباب الحادثة حالاً فحالاً يدل على خلاف ما تضمنه الحديث - با واقعیتهای تاریخی نزول قرآن سازگاری ندارد. ثانیا با توجه به گفته سیدمرتضی - و بازائها اخبار كثيرة أشهر منها و أكثر، تقتضى أنه أُنزل متفرقاً، و ان بعضه نزل بمكة و بعضه بالمدينة و لهذا نسب بعض القرآن الى إنه مكى و بعضه مدنى، و... (.شريف مرتضى رسائل المرتضى، ج1، ص403) - با روایات دیگر و دانش تاریخ نزول قرآن که در آن دانش سخن از این که برخی از سورهها و آیات مکی و برخی دیگر مدنی هستند آمده، همخوانی ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.