|

آیا حیات از فضا آمده است؟

مسافران سرگردان حیات

احمد شیخ‌عارفی

حیات فقط در کره‌زمین وجود دارد و دانشمندان تاکنون نتوانسته‌اند نشانه‌هایی از وجود حیات را در دیگر سیاره‌ها یا اجرام منظومه شمسی ما پیدا کنند، بااین‌همه آنان چندان هم ناامید نیستند. به باور آنان هرچند حیات یا موجود زنده‌ای در جایی غیر از زمین پیدا نشده است، اما نشانه‌هایی هرچند کوچک از احتمال وجود حیات، در جای‌جای منظومه خورشیدی ما وجود دارد. ازجمله این نشانه‌ها مولکول‌های بزرگ آلی هستند. بسیاری از دانشمندان بر این باورند در جایی که این مولکول‌ها وجود دارند، احتمال وجود حیات هم هست زیرا این احتمال وجود دارد که حیات با پیچیده‌ترشدن چنین مولکول‌هایی شکل گرفته باشد. برای مثال، دانشمندان به‌تازگی مولکول آلی الکل‌متیلیک (یا متانول) را در صفحه پیش‌سیاره‌ای «TW hydrae» کشف کردند. این اولین‌بار است که محققان این ماده را در یک صفحه سیاره‌ساز شناسایی می‌کنند. تشخیص این ماده به ستاره‌‌شناسان کمک می‌کند فرایندهای شیمیایی را که طی شکل‌گیری منظومه‌های سیاره‌ای رخ داده و درنهایت به ایجاد مواد اولیه تشکیل‌دهنده لازم برای حیات منجر می‌شود، بهتر درک کنند. صفحه گازی اطراف ستاره جوان «TW hydrae» نزدیک‌ترین نمونه شناخته‌شده به زمین است و فاصله آن با زمین فقط 170 سال نوری است. به‌این‌ترتیب، این ستاره و صفحه پیش‌سیاره‌ای آن، هدف بسیار مناسبی برای ستاره‌شناسان جهت بررسی چنین صفحاتی است. دانشمندان بر این باورند که این منظومه شباهت‌های زیادی با منظومه شمسی در چهار‌میلیاردسال قبل دارد که زمان شکل‌گیری منظومه ماست. یک گروه از ستاره‌شناسان برای بررسی مواد شیمیایی صفحه گازی «TW hydrae»، از ارائه بزرگ میلی‌متری-زیرمیلی‌متری «آلما» (ALMA) استفاده کردند. این رصدخانه قدرتمند‌ترین رصدخانه موجود برای نقشه‌برداری از ترکیب شیمیایی و انتشار گاز سرد در صفحات نزدیک است. گفتنی است این اولین‌بار است که آلما توانسته است اثر انگشت الکل‌متیلیک گازی یا متانول (CH3OH) را در یک صفحه گازی بیابد. متانول که از متان مشتق شده، یکی از مهم‌ترین مولکول‌های ‌آلی پیچیده است که تا به امروز در صفحات گازی شناسایی شده است. شناسایی حضور این ماده در اجسام پیش‌سیاره‌ای، بیانگر نقطه‌عطفی برای درک چگونگی و دلایل وجود مولکول‌های آلی در سیارات نوپاست. علاوه‌براین، متانول نقشی حیاتی در ایجاد مواد شیمیایی آلی غنی مورد نیاز برای زندگی ایفا می‌کند. تصویرهای واضحی که آلما تهیه کرده است، به ستاره‌شناسان امکان می‌دهد تا نقشه‌ای از مکان‌های وجود متانول گازی در سرتاسر دیسک «TW hydrae» ترسیم کنند. دانشمندان با استفاده از این تصویرها و نقشه‌ها، علاوه بر شناسایی مسیر انتشار، یک الگوی حلقوی‌مانندی را نیز کشف کرده‌اند. تشخیص اولیه متانول در صفحه پیش‌سیاره‌ای به این معناست که هم‌اکنون می‌توان واکنش‌های شیمیایی مختلفی را در این صفحات بررسی کرد و به‌این‌ترتیب مسیر برای انجام پژوهش‌های آینده در مورد شیمی آلی پیچیده در محل تولد سیاره‌ها هموار می‌شود. محققان این پژوهش بر این باورند که اکنون برای کشف حیات در سیارات فراخورشیدی دارای یک ابزار نیرومند هستیم. اما این تنها کشف روزهای اخیر در زمینه مولکول‌های پیداشده در فضا بود. دانشمندان مولکول‌هایی پیدا کرده‌اند که ارتباط بسیار نزدیک‌تری با حیات و زندگی دارند. این نخستین‌بار است که یک مولکول آلی پیچیده در فضا کشف می‌شود که ساختارش مشابه مولکول‌های اساسی برای شکل‌گیری و ادامه حیات در زمین است. مولکول اکسید پروپیلن در یک ابر بزرگ گاز و غبار در نزدیکی مرکز کهکشان راه شیری شناسایی شده است. مولکول‌های آلی خاص مانند اکسید پروپیلن مانند دو دست‌ انسان، نسخه‌های آینه‌مانندی از خودشان دارند. این یک ویژگی شیمیایی بسیار مهم است که به آن «کایرالیته» (chirality) یا «دست‌سانی» می‌گویند. اما کایرالیته یعنی چه؟ اگر به دست راست و چپ خود دقت کنیم، می‌بینیم باوجود آنکه هم‌اندازه و بسیار شبیه هم هستند، اما ما باز هم نمی‌توانیم دستکش دست راست را به دست چپ بپوشانیم. به بیان ساده‌تر دست چپ و راست ما شبیه هم هستند، اما در یک خصوصیت مانند جهت‌گیری فضایی با هم تفاوت دارند. به بیان دیگر، دست راست ما با دست چپ یکی نیست بلکه انگار دست راست ما تصویر دست چپ در آینه است. برخی مولکول‌ها نیز چنین هستند و باوجود اینکه فرمول مولکولی آنها بسیار شبیه هم و حتی شیوه اتصال اتم‌ها با یکدیگر مشابه است، اما جهت‌گیری‌شان در فضا با هم متفاوت است و در نتیجه خواص متفاوتی دارند. البته باید تأکید کرد همه مولکول‌ها چنین خاصیتی ندارند، فقط برخی از مولکول‌های آلی که در آنها چهار اتم مختلف به یک اتم کربن متصل باشند، چنین خاصیتی دارند. بسیاری از مولکول‌های مهم برای حیات مانند پروتئین‌ها، این ویژگی را دارند. دانشمندان از مدت‌ها قبل به‌دنبال این بودند که چرا موجودات زنده تنها از یک نسخه از مولکول‌های خاص استفاده می‌کنند، برای مثال، شکل راست‌دست ریبوز، بخش اصلی دی‌ان‌ای است. کشف اکسید پروپیلن در فضا نشان داد که دست‌سانی از ریشه کیهانی برخوردار است. به گفته دانشمندان، این کشف یک جهش پیشگامانه به‌سوی درک چگونگی ساخت مولکول‌های پری‌بیوتیک در جهان و اثر آنها بر منشأ حیات به‌شمار می‌رود. این‌گونه مولکول‌ها که برای زیست‌شناسی ضروری هستند، پیش از این در شهاب‌سنگ‌های کشف‌شده روی زمین و دنباله‌دارهای موجود در منظومه شمسی مشاهده شده بودند، اما هیچ‌گاه آنها را در گستره عظیم فضای بین‌ستاره‌ای ندیده بودند. این یافته‌ها به تقویت این نظریه می‌پردازد که اجزای شیمیایی سازنده حیات پیش از این توسط اجسام آسمانی مانند شهاب‌سنگ‌ها و دنباله‌دارهای حاوی این مولکول‌ها به زمین منتقل شده‌اند. پیش از این نیز، ستاره‌شناسان برای نخستین‌بار اسیدآمینه گلیسین را روی یک دنباله‌دار شناسایی کردند. موجودات زنده از اسیدآمینه گلیسین برای تولید پروتئین استفاده می‌کنند. محققان در تحقیق جدید برای بررسی جزئیات شیمیایی مولکول‌ها در ابر گاز و غبار تولیدکننده ستاره در دوردست، از تلسکوپ‌های رادیویی استفاده کردند. مولکول‌ها در زمان حرکت در خلأ فضا، ارتعاش‌هایی تولید می‌کنند که مانند امواج رادیویی خاص به‌نظر می‌رسند. سیگنال‌های پیچیده اکسید پروپیلن اطلاعات کافی به‌همراه نداشت که دانشمندان بتوانند چپ یا راست‌بودن مولکول‌های آن را تعیین کنند. به گفته محققان، این مورد مانند سایه یک دست بود که نمی‌توان فقط با استفاده از سایه، راست یا چپ‌بودن آن را مشخص کرد. تحقیقات آینده در مورد چگونگی تعامل نور پلاریزه با مولکول‌ها شاید بتواند غالب‌بودن یک نسخه از اکسید پروپیلن را در فضا آشکار کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.