۴ معمای بزرگ کیهانشناسی که امواج گرانشی میتواند آنها را حل کند
پنجرهای تازه رو به جهان
نگار کرمیان
11 فوریه، «رصدخانه تداخلسنجی لیزری امواج گرانشی» (لیگو، LIGO) اعلام کرد امواج گرانشی را شناسایی کرده است. امواج گرانشی، انقباض و انبساط بافتار فضا-زمان است که در اثر حرکت اجسام پرجرم پدید میآید. انتشار این خبر شوروهیجان بسیاری را بین فیزیکدانان و اخترشناسان سراسر جهان پدید آورده است و آنها هماکنون در فکر این هستند با استفاده از این پنجره جدید، با سرعت بیشتری به بررسی کیهان بپردازند. سیگنال ویژهای را که دو رصدخانه لیگو روز 14 سپتامبر 2015 دریافت کردند، دو سیاهچاله پدید آورده بودند که هر یک حدود 30 برابر خورشید جرم داشتند. دریافت این سیگنالها، بیدرنگ پاسخ یکی از پرسشهای بیپاسخ اخترشناسان را عرضه کرد: تا پیش از دریافت این سیگنال، وجود چنین سیاهچالههای دوتایی چندان هم محرز نبود و جدلهایی درباره بود و نبود آنها جریان داشت. رصدهای بیشتر میتواند اطلاعات بیشتری درباره اجرام شگفتانگیزی مانند ستارگان نوترونی و ابرنواخترها را بر ما آشکار کند. ولی این فقط آغاز کار است. امواج گرانشی به ما امکان میدهد فیزیک بنیادی را بررسی کنیم یا حتی شاید بتوانیم ویژگیهای نخستین لحظههای کیهان را دریابیم. اکنون به بررسی چهار راز کیهانشناسی میپردازیم که شاید پاسخ آنها سرانجام در دوران اخترشناسی امواج گرانشی پیدا شود. انرژی تاریک «اَوی لوب»، از دانشگاه هاروارد، میگوید: «با کنار همگذاشتن نتیجه چندین کشف در مورد موج گرانشی، میتوانیم بینشهایی درباره تاریخ و ترکیب کل کیهان به دست آوریم. برای نمونه، ترکیب سیگنالهای حاصل از چند ادغام سیاهچالهها میتواند به درک ماهیت انرژی تاریک که عامل گسترش شتابدار کیهان است، کمک کند». از روی «شکل» سیگنال (یعنی شیوه افزایش و کاهش بسامد و دامنه آن)، میتوانیم سیاهچالههای ادغامشده را اندازه بگیریم و دریابیم رویداد در سرچشمه آن، چه شدتی داشت. با مقایسه شدت واقعی رویداد و سیگنال ضعیفی که لیگو آشکار کرده است، میتوان دریافت این پدیده در چه فاصلهای از زمین روی داده است. با ترکیب نتیجه رصدهای تلسکوپهای استاندارد با این مشاهدات، میتوان دریافت در مدتزمانی که این امواج در راه بودهاند تا به زمین برسند، فضا چگونه گسترش یافته که بیانگر تأثیر انرژی تاریک بر فضاست. این اندازهگیریها، دقیقتر و قابل اعتمادتر از همه چیزهایی است که تاکنون از آنها استفاده میکردیم. «لوب» میگوید: «دیدن ادغامشدن فقط چند سیاهچاله، همهچیز را تغییر میدهد. اگر بشود 10 تا از این ادغامشدنها را ببینیم، شاخه تازهای در کیهانشناسی پدید میآید». اصل همارزی گروه دیگری از پژوهشگران امیدوارند بتوانند با استفاده از سیگنالهای امواج گرانشی، نظریه نسبیت عام اینشتین را به روشهای دقیقتر و سختگیرانهتری آزمایش کنند. یک راه برای آزمودن آن، بررسی اصل همارزی است. این اصل میگوید گرانش بر همه اجسام به یک شیوه تأثیر میگذارد. «ژوفنگ وو»، از رصدخانه پارپل مونتین در نانجینگ چین، میگوید: «در عصر جیپیاس و سفرهای فضایی که انحرافهای بسیار ناچیز از نظریه گرانش هم پیامدهای بزرگی در پی دارد، این موضوع از اهمیت بسیاری برخوردار است». «ارمینیا کالابرسه»، اخترشناس دانشگاه آکسفورد، به امواج گرانشی از این زاویه نگاه میکند که راهی برای بررسی این موضوع است که آیا گرانش در فاصلههای بسیار دور، همانگونه رفتار میکند که نسبیت پیشبینی کرده است یا خیر. وی میگوید: «اگر با تغییر فاصله، شدت این سیگنالها به شکل غافلگیرکنندهای کاهش یابد، میتوان با استفاده از دادههای لیگو در آینده، به این موضوع پیبرد». تورم کیهانی موفقیت لیگو ممکن است موجب ساختهشدن آشکارسازهای امواج گرانشی دیگری در سرتاسر جهان شود. آشکارسازهای دقیقتری که با طولموجهای کوتاهتری نسبت به لیگو کار میکنند، به ما امکان میدهند امواج گرانشی آغازین را که در دوران جوانی کیهان پدید آمدهاند، آشکار کنیم. این امواج در دوران تورم کیهانی تولید شدهاند. تورم کیهانی به معنی رشد شدید کیهان در نخستین لحظههای پس از مهبانگ یا انفجار بزرگ بود. این امواج برخلاف فوتونها و دیگر انواع تابشهای الکترومغناطیسی، آزادانه در کیهان نوزاد به پیش میرفتند. ما امروزه فقط میتوانیم از زمان 380 هزار سال پس از مهبانگ و پس از آن را ببینیم، زیرا تا پیش از آن، جهان هستی مات بود و هیچ تابشی را از خود عبور نمیداد، اما پس از آن شفاف شد. «دیان استویکوویچ»، از دانشگاه ایالتی نیویورک، میگوید: «ما اکنون دیگر میتوانیم مهبانگ را ببینیم». البته خود لیگو توان دریافت چنین سیگنالهایی را ندارد، ولی موفقیت لیگو، این امیدواری را پدید آورده است که آزمایشگاههای آینده بتوانند این سیگنالها را نیز آشکار کنند. «استویکوویچ» میگوید: «اکنون که میدانیم امواج گرانشی وجود دارند، قانعکردن مردم برای سرمایهگذاری در این زمینه و ساختن انواع مختلف آشکارساز امواج گرانشی، بسیار سادهتر خواهد بود». نظریه وحدت بزرگ امواج گرانشی حتی شاید نشانگر راهی برای دستیابی به نظریه وحدت بزرگ کیهان باشد. مدلهای کنونی پیشبینی میکنند در لحظهای از تاریخ کیهان، هرچهار نیروی بنیادی، یکی بودند و نیروی یگانهای را تشکیل میدادند. به موازات گسترش و سردشدن کیهان، این نیروها در اثر رویدادهایی که هنوز بهدرستی آنها را نمیشناسیم، از هم جدا شدند. «استویکوویچ» میگوید: «با استفاده از رصدخانههای امواج گرانشی که بتوانند امواج گرانشی را در طولموجهای بسیار کوتاهتر آشکار کنند، میتوان این رویدادها را بررسی کرد». به باور یکی از اعضای گروه لیگو به نام «دانیل هولتز» از دانشگاه شیکاگو، این تازه آغاز راه است. وی میگوید: «هر زمان که پنجره تازهای را رو به جهان گشودهایم، با پدیدههای نامنتظره بسیاری روبهرو شدهایم. جای شگفتی است اگر شگفتزده نشویم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.