شک و تردید درباره ماهیت یک کشف جدید
تأیید آشکارسازی امواج گرانشی
سعیده پوررضا
یک گروه بینالمللی از دانشمندان بهتازگی توانستهاند یکبار دیگر امواج گرانشی را آشکار کنند. گفته میشود این امواج گرانشی از برخورد دو سیاهچاله پدید آمده است. برخورد این سیاهچالهها و امواج گرانشی حاصل از آن را رصدخانه موج گرانشی تداخل لیزری (یا به اختصار لیگو، LIGO)، شناسایی کرده است. به گفته دانشمندان، زمانی که دو سیاهچاله به دور یکدیگر پیچیده و درنهایت با هم برخورد میکنند، امواج گرانشی یا امواج فضا- زمان پدید میآیند. اولین آشکارسازی لیگو از امواج گرانشی و ادغام سیاهچالهها، سپتامبر سال گذشته انجام شد که تأییدی بر یکی از پیشبینیهای بزرگ نظریه نسبیت عام «آلبرت اینشتین» است که در سال 1915 ارائه شد. دانشمندان گفتند این امواج در اثر ادغام دو سیاهچاله تولید شدند که هرکدام از آنها 30 برابر خورشید جرم داشتند. کشف دومین سیگنال به این معنی است که اولین کشف امواج گرانشی، اتفاقی نبوده است. اعطای جایزه ویژه سهمیلیوندلاری دانشمندان و مهندسانی که نخستینبار امواج گرانشی را مستقیم مشاهده کرده بودند، اردیبهشتماه گذشته جایزهای سهمیلیوندلاری دریافت کردند. خبر کشف امواج گرانشی باعث خوشحالی دانشمندان در سراسر جهان شد و اکنون بنیاد جایزه دستاورد موفق، سهمیلیون دلار را در قالب یک جایزه ویژه به تیم کاشف این پدیده اعطا کرده است. «استیون هاوکینگ»، فیزیکدان نجومی بریتانیایی که در سال 2013 جایزه مشابهی را دریافت کرده بود، در بیانیهای اعلام کرد: «این کشف بسیار مهم است. یکی اینکه شاهدی است بر نظریه نسبیت و پیشبینیهای آن در مورد تعاملات سیاهچالهای و دوم اینکه بهعنوان آغازی بر نجوم جدید که به نمایش جهان از طریق یک رسانه متفاوت خواهد پرداخت». سه بنیانگذار پروژه رصدخانه تداخلسنج لیزری موج گرانشی یعنی «رونالد دریور» و «کیپ ترون» از مؤسسه فناوری کالیفرنیا و «رینز وایز» از مؤسسه فناوری ماساچوست، مشترکا یکمیلیون دلار را دریافت کردند. دومیلیون دلار باقیمانده نیز بین هزارو پنج نویسنده مقاله این کشف و همچنین هفت نفر دیگر که سهم مهمی در این تلاش داشتند، تقسیم میشود. بنیاد جایزه دستاورد موفق، سالانه سهمیلیون دلار جایزه به علوم زیستی، فیزیک بنیادی و ریاضیات اعطا میکند و همچنین جوایز ویژهای را برای این حوزهها در نظر گرفته که ممکن است در هر زمانی اهدا شود. تردید در مورد منشأ امواج گرانشی پس از آنکه خبر آشکارسازی امواج گرانشی، موجی از شگفتی و خوشحالی را در دنیای فیزیک به راه انداخت، گروهی دیگر از محققان گفتند شاید امواج گرانشی ثبتشده مربوط به ادغام دو سیاهچاله نباشد. به باور اخترشناسان اولیه، این سیگنال از پیوند و یکیشدن دو سیاهچاله سرچشمه گرفته بود، ولی اکنون گروهی از دانشمندان میگویند سرچشمه این امواج شاید چیزی باشد که از سیاهچاله هم شگفتانگیزتر است یعنی یک گرَوَستار (gravastar). گروستار جرمی است که تقریبا به اندازه سیاهچاله فشرده است، ولی افق رویداد ندارد و تقریبا به همان شیوه سیاهچاله نوسان میکند. دانشمندان رصدخانه تداخلسنج لیزری امواج گرانشی (لیگو)، پیش از این اعلام کردند که امواج گرانشی، همان چینوشکنهای بافتار فضا- زمان هستند و آنها توانستند این امواج را دریافت و آشکار کنند. «پائولو پانی»، از دانشگاه ساپینزا در رم ایتالیا، میگوید: «ما نمیخواهیم بگوییم لیگو اشتباه کرده است، ولی سیگنال دریافتی شاید در اثر یکیشدن (ادغام) دو سیاهچاله پدید نیامده باشد». یکی از احتمالهای پیشنهادشده بهجای سیاهچاله، جرمی به نام گرَوَستار است. گرَوَستار یک گوی چگال از ماده است که کُرهای از انرژی تاریک آن را متورم نگه داشته است. چنین جرمی تاکنون هرگز دیده نشده، ولی همه شواهدی که برای سیاهچالهها داریم میتوانند نشانگر وجود آن هم باشند. فعالیت رصدخانه امواج گرانشی ژاپن با توجه به اهمیت امواج گرانشی و نقش آن تفسیر پدیدههای کیهانی، گروهی از پژوهشگران ژاپنی مقدمات راهاندازی آزمایشی یک تلسکوپ عظیم برای مشاهده امواج گرانشی را آغاز کردند. این گروه پژوهشی از سال 2012 در دامنه کوهی در استان گیفو در مرکز ژاپن مشغول ساخت این دستگاه موجیاب به نام «کاگرا» هستند. این تأسیسات شامل دو لوله به طول سه کیلومتر است که به شکل حرف ال به هم متصل شدهاند. این تأسیسات طوری طراحی شده که بتواند مسافتی را که پرتوهای لیزر در این لولهها میپیمایند، به دقت اندازهگیری کند. سپس با استفاده از نتایج بهدستآمده میتواند واپیچیدگیهای نامحسوس ایجادشده در فضا توسط امواج گرانشی را تشخیص دهد. این گروه پژوهشی در نظر دارد این تلسکوپ را تا مارس 2018، پیش از آغاز مشاهدات کامل تنظیم و آماده کند. دانشمندان امیدوارند اگر امواج گرانشی بهطور همزمان در مکانهای مختلف کره زمین تشخیص داده شوند، مشاهده دقیق و موشکافانه این امواج بهطور چشمگیری بهبود یابد. آنها معتقدند که افزایش دقت و ظرافت در این کار به یافتن رازورمزهای کیهان کمک خواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.