حراج تهران، دستاوردها، تنگناها و آینده
حمیدرضا ششجوانی. مدرس و پژوهشگر اقتصاد هنر
«در دنیایی که همهچیز بر پایه پول بنا میشود، این قیمت است که اثر هنری را میسازد». جف کونز سالها بود که در ایران، بازار هنر به شیوهای ابتدایی کار میکرد. با تغییراتی که آغاز آن به دهه 1970 برمیگردد و با حضور هنر در طبقات سرمایهدار، آرامآرام بازار هنر ایران هم شکل گرفت. بعضی از کارشناسان رونق بازار هنر ایران را کارکرد جانبی سرمایه سرگردان اعراب حاشیه خلیجفارس میدانند که موجب شد حراجیهایی نظیر کریستیز، ساتبیز و بونامز به این منطقه بیایند. در این سالهایی که حراج تهران برگزار شده بسته به این اعتقاد که ارزش اقتصادی به ارزش هنری وابسته است یا نه، برای برخی جذاب و برای برخی ناپسند بوده است. گرچه حراج همچنان فروش بیشتری را تجربه میکند، نرخ رشد فروش آن از 204 درصد در سال 92 به 20 درصد در سال 95 کاهش یافته که این خود نشان از ثبات وضعیت آن و نیز توان خرید مجموعهدارهای ما در سالهای آتی دارد. ایده سادهانگارانهای هست مبنی بر اینکه همه کارها در شب حراج اتفاق میافتد، تعدادی سرمایهدار و مجموعهدار دور هم جمع شوند و آثار را در رقابت با یکدیگر بخرند. حراج هم مثل هر کسبوکار لوکس دیگری مخارج زیادی دارد؛ از چاپکاتالوگ گرفته تا اجاره سالن و هزینه برگزاری و هزینههای ناپیدای دیگر. ازاینرو، نمیتوانند روی هنرمندی ریسک کنند که بازار ندارد. درواقع حراجگذار از زمینه فروش اثر مطمئن است و به قولی، همه کارها صاحب دارند و کارهای اساسی بهطور کامل پیش از شب حراج انجام میشوند. اینکه چرا بر سر این آثار رقابت هست و بر سر آثار دیگر نیست، به سطح و ساختار بازار برمیگردد. بهتسامح دو دسته بازار وجود دارد؛ یکی بازار همگانی Mass market است و دیگری بازار پُرمایه Deep- pocket market؛ در بازار همگانی که شامل آثار بسیاری از هنرمندان میشود، با مازاد عرضه روبهرو هستیم، یعنی تعداد زیادی اثر وجود دارد که نظام توزیع قادر نیست آنها را برای فروش عرضه کند و به دلیل استقبالنکردن دلالان مصرف از نوع زیباییشناختی است نه سرمایهگذاری. برعکس در بازار پرمایه به دلیل بالابودن ضریب تمرکز بازار و مبالغ کلانی که ردوبدل میشود، خریدها به قصد سرمایهگذاری است. حراجیها صرفا در بازار پرمایه هستند و اگر سودی هم نصیب کسی میشود، از رهگذر فعالیت در همین بازار است. اینکه برخی از سیاستگذاران بخش فرهنگ در کشور دائم از رونق کلی بازار هنر صحبت میکنند، حرف نادرستی است. سودآوری در هنر در بازار پرمایه است نه بازار همگانی. کسانی هم که در این بازار برنده میشوند، تعدادشان بسیار اندک است و دخلی به عموم هنرمندان و جامعه هنری ندارد. حراج تهران اثر مثبتی بر رونق اقتصاد هنرهای تجسمی در کشور داشته، اما از سه جانب تنگناهایی دارد. • نخست جامعه روشنفکری و هنرمندان هستند که سخت به ارزشهای زیباییشناختی وفادارند و میپندارند حراج نماینده هنر ایران نیست و برخی از آثاری که در حراج فروش میروند، سطحی و عامهفهماند و به دلایلی مانند انطباق با سلیقه مجموعهدار به حراج راه یافتهاند. • تنگنای دوم مربوط به مدافعان هنر متعهد و ارزشی است که میپندارند حراج تهران مشغول گسترش نوعی هنر غربگرا و منحط است و در تقابل با هنر ارزشی و انقلابی. نمونهاش اظهارنظر یکی از اعضای شورایعالی انقلاب فرهنگی و نیز گزارش خبرگزاری فارس پس از آخرین حراج است. • دو تنگنای پیشین بیرونی هستند ولی تنگنای سوم ناشی از بازیگران خودِ حراج است. اعتبار حراج به برخی از هنرمندان جاافتاده مانند سپهری، احصایی، محصص، زندهرودی، یکتایی و... است که مجموعهداران خودشان را دارند و ممکن است این آثار را به شرطی شرکت دهند که حراجگذار برخی از آثار دیگر این مجموعهداران را که اشتباهی خریدهاند و بهاصطلاح پِرتی مجموعهشان هستند، به حراج راه دهد. یا اینکه سرمایهدار به شرطی با مبالغ بالا خرید میکند که اثری از وابستگانش را نیز در همان حراج بیاورند. یا اینکه گالریداری خریداری عمده معرفی میکند و درعوض هنرمندان خودش را در حراج شرکت میدهد. اینها سرچشمه تنگنای نخست هم به شمار میآیند. اینکه حراج تهران چگونه این تنگناها را مدیریت خواهد کرد، بر عملکرد آیندهاش اثر روشنی خواهد داشت. تنگناهایی که پیشتر آمد مربوط به پیشاحراج و خودِ حراج بود، ولی این کار تبعات و اثراتی هم در پی دارد که شاید مشکلاتی تازه باشند. در اینجا به برخی از مهمترینشان اشاره میکنم. مجموعهداری ناپخته داغشدن یکباره بازار هنر در فقط چهار سال، امری تقریبا استثنایی است؛ آنقدر که آثار را برای فروش از بیرون کشور هم میآورند چراکه قیمت در داخل کشور بالاتر است. فقط در چهار سال قیمت هنرمندانی مثل یکتایی، وزیریمقدم، زندهرودی و سپهری بین 36 تا 15 برابر ترقی قیمت داشته است. برخی از کسانی که در این بازار میخرند، مجموعهدار حرفهای نیستند و مازاد سرمایهشان را خرید نمیکنند، بلکه در رقابت با دیگران و احساسی خرید میکنند، بعد هم با نگاه به برآورد قیمت حراج، پشیمان میشوند و روی بازار اثر منفی میگذارند. این خریدار را با مجموعهداری هلندی مقایسه کنید که سه، چهار نسل سابقه دارد، از بچگی در بین آثار بوده، دوستان هنرمند فراوان دارد، کلکسیونش پر است و خرید را چیزی برای پزدادن نمیداند. نکته دیگری که در این بازار داغ ایجاد میشود، احتمال جدایی مجموعهداران جاافتاده است، وقتی امکان خرید آثاری از هنرمندان جاافتاده بازار جهانی مثل گُرملی، بارنی یا کیفر با این قیمتها هست و ریسک کمتری هم در بلندمدت در پی دارد، چرا در حراج تهران خرید کنند؟ دورزدن گالریداران بازار داغ شاید سبب شود حراج گذار به جای خرید اثر از گالریدار یا مجموعهدار، خود مستقیم به سراغ هنرمند برود و اگرچه کاری بسیار غیرحرفهای است، اما سود فراوان دربر دارد. شاید این نکته از نوع شایعات همیشگی باشد، اما همین که هست، خود نشانی از مشکل است. چالش ستارهسازی امروزه تثبیت هنرمندان برعهده بازار است و بدون کمک سرمایهداری میسر نیست. هنرمندان مدرن جاافتادهای مثل احصایی، کاظمی، عربشاهی، ملکونیان، سپهری، صدر و... وزن اصلی و اعتبار حراج هستند و پول ردوبدلشده روی اینهاست، چراکه در تاریخ هنر ثبت شدهاند، جریانساز بودند و آثارشان در موزههای برجسته دنیاست. با توجه به سنخشناسی شرکتکنندگان در حراج، «مجموعهداران صرف» که فقط برای غنیکردن مجموعهشان میخرند، در درازمدت وزن بیشتری مییابند و این سبب میشود تا بعد از چندین حراج، تعداد کارهای هنرمندان جاافتاده کم شود. باید جریان تازهای وارد حراج شود و ستارهسازی انجام شود. با توجه به ظرفیت محدود ستارهپذیری جامعه هنری و ناپختگی بخشی از مجموعهداران، کار دشواری برعهده حراج تهران است. البته بازار هنر تاکنون دو نمونه موفق افشین پیرهاشمی و صداقت جباری را در کارنامه دارد که نامشان در ذهن شما با هنرمندان جاافتادهای مانند مارکو، وزیری، بهمن جلالی یا صدر میآید که کارهایشان از دهه 50 در موزههای مومای نیویورک، ژرژ پمپیدو، یا تاپیس بارسلون بوده است. پدیده هنر بازاری هنرمند صدای مجموعهداران و دلالان را از طریق حراج میشنود. آثار حراج سرمشقی برای هنرمند جویای نام است بههمیندلیل به عوض کار تجربی، آزمونهای خلاقانه و یافتنِ همفکرانی برای جنبشی تازه، چشمش به بازار است و سعی میکند مطابق سلیقه بازار بیافریند. البته واضح است فقط برخی از این تقلیدها به حراج راه مییابند، چراکه شخصیت هنرمند در هنر معاصر بسیار مهم است، بازیگردانان بازار هنر، هنرمندی را برمیگزینند که به تقلید تن داده و سرکش نیست و متریال و ابعاد و رنگ را هم با نظر آنها انتخاب میکند! کمبود موزههای هنر مدرن یکی از لوازم مهم نگاهداشت بازار در جهان، ایجاد موزه و سپردن آثار به آنهاست. مجموعهداران حرفهای ممکن است بهراحتی اثر هنرمندی را که رویش کار میکنند، به موزه هدیه کنند تا سرمایه نمادین هنرمندشان بالاتر برود. با ساخت موزههای تازه، قیمت و ارزش آثار حفظ میشود. این ضرورت را همسایگان ثروتمند جنوبی بهخوبی دریافتهاند. موزههای پرآوازهای مانند لوور و گوگنهایم در دوبی شعبه دارند، اما در ایران از سال 1356 به اینسو، که موزه هنرهای معاصر ساخته شد، دیگر موزهای اضافه نشده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.