استفان لسنیش و بهرهوری
حق تنبلی باید کسب شود
ترجمه: فرید دبیرمقدم
مقدمه: ما جامعهای هستیم که تمام فکر و ذکرش بهرهوری، نتیجه و عملکرد است. با وجود فشار بیشازحد برای کار طولانیتر و سختتر، نابرابری اجتماعی افزایش یافته است. در زمانهای که بیش از همیشه مجذوب اندازهگیری سعادت هستیم، افسردگی و دیگر مشکلات روانی به بالاترین میزان خود رسیدهاند. آیا زمان آن فرارسیده تا جامعه بهطور اساسی ساعات کار را کاهش دهد و «حق تنبلی» را مطالبه کنیم؟ به گفته استفان لسنیش جامعهشناس، یکی از نویسندگان کتاب «جامعهشناسی، سرمایهداری و نقد» و یکی از مدیران بنیاد تحقیقات «جوامع پسارشد (post-growth)» در آلمان، «بهشدت لازم است تا خواستهای را مطرح کنیم که بر خلاف جریان غالب زمانه ماست».
کلیشههایی همچون «بیشازحد ثروتمند، بیشازحد مد روز، به حد اشباع رسیده!» دقیقا همان کلیشههایی بودند که استفان لسنیش 49ساله در ذهن داشت هنگامیکه برای اولینبار مسند فعلیاش در دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان در مونیخ به او پیشنهاد شد. یکی از همکارانش در دانشگاه ینا پس از شنیدن خبر عزیمت قریبالوقوع او گفت: «به مونیخ میروی؟ با آنجا جور در نمیآیی». اما لسنیش به مونیخ رفت و اکنون پس از نه ماه صاحب کرسی جامعهشناسی دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان است. از زمانی که به مونیخ آمده به این نتیجه رسیده که «مونیخ آنطورکه ممکن است از بیرون به نظر آید آنچنان یکدست نیست». محفلهای اجتماعی و خردهفرهنگهای جالبی در آنجا هست، البته نه به بزرگی و تنوع موجود در برلین. اما لسنیش این شهر در کرانه رود ایسار و دفتر کارش را در آپارتمان استیجاری قدیمی در قلب منطقه شوابینگ دوست دارد، دفتری که متعلق به سلف او اولریش بک جامعهشناس بود که در اول ژانویه 2015 درگذشت. مهمترین اثاثیه در دفتر لسنیش یک مبل راحتی است که از مادربزرگش به ارث برده است. مبل محشری است برای لمدادن، اما لسنیش علیرغم آنکه هوادار سرشناس «حق تنبلی» است زمان چندانی برای این کار ندارد. تقاضا برای تنبلی موضوع جدیدی نیست؛ اولینبار در اواخر قرن نوزدهم داماد مارکس پل لافارگ در رسالهای جدلی آن را مطرح کرد. به اعتقاد لافارگ سه ساعت کار روزانه کفایت میکرد. لسنیش نیز بر همین نظر است و «کاهش اساسی ساعات کاری» را ترويج ميدهد. همه باید کار کنند لسنیش در مقدمهاش بر ویراست جدید رساله کلاسیک لافارگ که در سال 2014 تجدید چاپ شد مینویسد: «حق تنبلی باید کسب شود». اما آیا این خواسته در این دوره و زمان عملی است؟ به گفته او، «نهتنها عملی است بلکه بهشدت لازم است تا خواستهای را مطرح کنیم که برخلاف جریان غالب زمانه ماست». در 10، 15 سال گذشته جامعه دوره «تولیدباوری (productivism) شدیدی» را از سر گذرانده است. در زبان مخصوص جامعهشناختی لسنیش به این معنی است که جامعه قصد آن دارد تا منابع مولد افراد را تا جای ممکن به جیب بزند. حتی «افراد تازه پا به سن گذاشته» (یعنی همان افراد مسن) «همچنان منبعی قادر به کار محسوب میشوند» که باید از زحماتشان از نظر اجتماعی بهرهبرداری کرد، علیالخصوص اگر به صورت بالقوه بتوانند به رشد بیشتر کمک کنند. در جامعهای که «عملکرد، سود و زیان و ارزشآفرینی آن را پیش میبرند»، خواسته موجز لافارگ برای داشتن حق تنبلی از اهمیت خاصی برخوردار است. به گفته لسنیش «ما هر 15 دقیقه شاهد تولید بیشتری هستیم، بااینحال نابرابری اجتماعی بسیار افزایش یافته است، علیالخصوص در 10 سال اخیر». هرچه نابرابری اجتماعی بیشتر شود، فشار اجتماعی نیز برای افزایش ساعات کار افزایش مییابد. دستآخر، هر کس خود را با همسایهاش مقایسه میکند. اگر آنها مال و منال بیشتری دارند، شما هم میخواهید به پای آنها برسید. در کنار کار استادی در دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان، لسنیش ریاست انجمن جامعهشناسی آلمان را نیز بر عهده دارد - این هم از حق تنبلی که از آن دم میزند! لسنیش بهندرت کمتر از 60 ساعت در هفته کار میکند که خود بهخوبی مبین دوراهی موجود است: به این معنی که چگونه میتوان مسیری را از میان حرکت مارپیچی موجود در رشد اقتصادی و کار رو به افزایش مشخص کرد؟ پاسخ این جامعهشناس چنین است: «کنش فردی معمولا محکوم به شکست است». چنین تغییری تنها از طریق قبول مسئولیت جمعی به دستکشیدن از برخی چیزها امکانپذیر خواهد بود. شکاکان ممکن است او را متهم به رمانتیسیسم اجتماعی کنند، اما لسنیش چنین چیزی را نمیپذیرد. واکنش معمول به مطالبات اجتماعی پیشین، همچون الغای کار کودکان یا طرح برنامههای مستمری دولتی، چنین بود: «خوابشو ببینی!». اما لسنیش، یکی از متخصصان پرآوازه کنونی دولت رفاه، این واکنش را رد میکند و معتقد است هر دوی آن مطالبات «مدت مدیدی است که به واقعیت پیوستهاند». شدیدا نیازمند تغییريم لسنیش مطمئن است که در زمان حیاتش شاهد تغییر در جوامع توسعهیافته خواهد بود، تغییری که به زعم او شدیدا به آن نیاز است، در وهله اول به این دلیل که کشورهای ثروتمند صنعتی به خرج و حساب دیگران از رفاه بهرهمندند. او از یک «جامعه بیرونیساز (externalization)» سخن میگوید که در آن بار مشکلاتمان را بر دوش آنانی میگذاریم که استثمارشان میکنیم. همانگونه که یک بار در مقالهای در روزنامه زوددویچه تسایتونگ نوشت: «در نزدیکی ما طوفان در جریان است». به باور او «جایگاه برتر و مرفه ما» در جهان با این حقیقت مرتبط است که دیگران از رفاه برخوردار نیستند و «ما آنان را پشتسر میگذاریم و به حاشیه میرانیم». لسنیش خواستار آن است تا ما را بیشتر از این حقیقت آگاه سازد که «راهحل این نیست که روزی همگان همچون ما زندگی کنند». بلکه روش زندگی در اینجا نیز باید تغییر کند تا رفاه و بهروزی بتواند در مکانهای دیگر نیز افزایش یابد. چگونه میتوان این تغییر را محقق ساخت؟ پیشنهاد لسنیش عبارت است از توزیع مجدد ثروت از «بالا» به «پایین»، مالیاتبندی تصاعدی، تغییر در قوانین ارث و افزایش تدریجی حداقل دستمزد و تأمین مایحتاج اولیه. لسنیش که بهعنوان پرچمدار عدالت و ستایشگر برابری شهره است از مشاهده ولخرجی متظاهرانه در خرید کالاهای لوکس که امری متداول در مونیخ است آزرده میشود. او در آپارتمانی اشتراکی در منطقه شوابینگ زندگی میکند و دو روز آخر هفته را در کنار شریک زندگیاش که استاد دانشگاه ینا است میگذراند. برای او غیرمنتظره نیست که وقتی برای صرف فنجانی قهوه میرود در خیابان «شخصی را با لباس شیک مارک رالف لورن ببیند که در حال صحبت با موبایلش به پورشه کاین یا کابریو خود تکیه داده است». لسنیش خود لباسهای اسپرت را ترجیح میدهد. او که جلوی سرش تاس شده شلوار جین و تیشرتی سفید میپوشد و کفشهایی نه چندان نو به پا میکند. با خنده از شرطهایی صحبت میکند که در دانشگاه بر سر ظاهرش بستهاند که چهوقت آن را با معیارهای دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان تطبیق خواهد داد. به گفته خودش «خطر آنکه کاملاً با معیارهای دانشگاه سازگار شوم نسبتاً کم است». شغل دانشگاهی بهعنوان برنامه دوم لسنیش شغل خود را مدیون پذیرش در دانشگاههای آلمان است. او در اشتوتگارت به دنیا آمده اما در اسپانیا بزرگ شده است. امتحانات نهایی دبیرستان را در بارسلونا گذراند و در اصل سودای معمارشدن در سر میپروراند اما به هر دانشگاه آلمانی که درخواست پذیرش داد رد شد. او که از قبل به سیاست علاقه داشت، درعوض تصمیم گرفت در دانشگاه ماربورگ علوم سیاسی، جامعهشناسی و تاریخ بخواند. خیلی زود به این نتیجه رسید که علاقه اصلیاش جامعهشناسی است. پس از پایان دوره دکترا در برمن و دوره پستدکترا در گوتینگن، ده سال استاد جامعهشناسی در دانشگاه فریدریش شیلر ینا بود و در پاییز 2014 صاحب کرسی جامعهشناسی در دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان شد. لسنیش به محض آنکه به دفتر سلف خود اولریش بک وارد شد، تواناییاش را در برهمزدن روال طبیعی امور نشان داد. در نظرش اثاثیه قهوهای تیره اتاق «دلگیر» بود و آنها را با قفسهها و میزهای سفید و صندلیهای نمدی سبز، رنگ موردعلاقهاش، تعویض کرد. بر روی میز کارش ماکتی از موشک قرمز و سفید «ماجراهای تنتن» قرار دارد تا او را از دنیای جدی تحقیق و تفحص به فضاهای شادتری ببرد. لسنیش قدر فضای «دلباز، زنده و گرم و نرم» دفتر جدیدش را میداند. دفتر کار تنها حلقه ارتباط او با اولریش بک نیست، بلکه آنها عقاید مشترک بسیاری نیز داشتند. لسنیش بارها نویسنده کتاب پرفروش «جامعه ریسک» را در مونیخ ملاقات کرده بود، از جمله در جشن تولد 70سالگی و کمی پیش از مرگش. او متوجه علایق مشترک بسیاری بین خود و بک شد، بهخصوص در مورد تغییرات اقلیمی. همچنین آنها درک مشترکی داشتند از جامعهشناسی بهعنوان «علمی عملی و انتقادی» با هدف «حفظ ارتباط نزدیک با جامعه و درگیرنشدن در بازیهای پیشپاافتاده دانشگاهی». شرکت در جشن اکتبر در مقام یک جامعهشناس لسنیش پرسشهایی را که در زندگی روزمره با آنها روبهرو میشود جدی میگیرد. او چگونگی تغییر نگرش مردم در سالهای اخیر نسبت به افراد مسن یا بحثها پیرامون برابری برای همجنسگرایان را تحلیل میکند. وضعیت پناهجویان در مونیخ و در سطح جهان نیز از دغدغههای او محسوب میشوند. درد و رنج آنان پیوندی تاریخی دارد با رفاه ما، استعمار و رژیم تجارت جهانی که از سوی کشورهای صنعتی شمال برپا شده است، رژیمی که در نظر او ناعادلانه است. به گفته او «پناهجویان عواقب اعمال گذشتهمان هستند که اکنون چوبش را میخوریم». او اطمینان دارد که تحقیقاتش تغییر به بار خواهند آورد. اما او صرفاً به شناسایی تحولات نامطلوب اجتماعی بسنده نمیکند، بلکه به فعالیت سیاسی نیز مشغول است: برای مثال، در کمیته علمی و مشورتی سازمان ATTAC [انجمن مالیاتبندی بر معاملات مالی برای کمک به شهروندان] فعالیت میکند یا در تعاونی «بلوو دی موناکو» که هدفش حفاظت از پناهجویان بوده و بهدنبال آن است تا از ساختمانهای متعلق به شهرداری برلین در خیابان مولر برای اسکان و برگزاری رویدادهای فرهنگی استفاده کند. به نظر نمیآید مردی که از تنبلی دفاع میکند به این زودیها به توصیه خودش عمل کند. بااینحال زمان فراغت خود را صرف بردن پسرش به دیدن مسابقات تیم وردربرمن یا رفتن به کافه محبوبش، بادر، در محل زندگی جدیدش میکند. در مورد شرکت در جشن اکتبر با خنده میگوید: «راستش را بخواهید شیفته شرکت در آن نیستم، اما بهعنوان یک جامعهشناس مجبورم در آن شرکت کنم، آن هم فقط برای مشاهده». اما منظور او از مشاهده نه ایستادن در یک گوشه بلکه جوشیدن با مردم است. حتی اگر لازم شد روی میز هم میرود «اگر در راستای جستوجوی حقیقت باشد». حتی لیوان بزرگ نوشیدنی هم بخشی از برنامه است. «وقتی آن را با لیوان مخصوصش مینوشی، شور و نشاط جامعهشناختی مشاهده را تحریک میکند!» منبع: ورسو
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.