ظهور عجیب دونالد ترامپ در عرصه سیاست آمریکا
فاشیسم بازمیگردد
پیتر بیکر*: مقایسه پرجنجالی است اما حداقل باید از آن سخن گفت. «ویلیام اف ولد»، فرماندار سابق ایالت «ماساچوست»، برنامه مهاجرت «دونالد ترامپ»، نامزد جمهوریخواهان را با ماجرای واقعه «کریستالناخت»، شب وحشت در سال 1938؛ زمانی که نازیهای وحشی به خانههای یهودیان و کسبوکار آنها در آلمان حمله کردند و بسیاری از آنان را کشتند، مقایسه کرده است. اما اگر این قیاس را تحریکآمیز بدانیم، این تنها نمونه نیست. کمپین آقای ترامپ دلیل مطرحشدن چنین سخنانی را ماهیت جنجالی درخواستهای او میدانند و به منتقدان راست و چپ هشدار میدهند که این موضعگیریها به اوجگیری دوباره فاشیسم در ایالات متحده دامن میزند. اما بیشتر مخالفان گوشخراش آقای ترامپ، او را به «آدولف هیتلر» و «بنیتو موسلینی» تشبیه میکنند. این در حالی است که هواداران ترامپ چنین قیاسی را غیرمنصفانه و تاکتیک اتهامزنی میدانند که هدفی جز سیاهنمایی محافظهکاران و ترساندن رأیدهندگان آمریکایی را دنبال نمیکند. این حامیان میگویند که سلب مشروعیت از حامیان نامزد جنجالی جمهوریخواهان بسیار آسانتر از مقابله با خشم گسترده مردم آمریکاست که از شکستهای هر دو حزب به ستوه آمدهاند. اما این مباحث زمانی بهعنوان پرسش اصلی مطرح میشوند که در سراسر جهان فاشیسم در حال احیاست؛ سیستمی که بهطورکل به یک نظام حاکمیتی اطلاق میشود که معتقد به قدرت کامل و انحصار دولتها و اغلب هم نژادپرست است. مصادیق اینگونه حکومتها کشورهایی نظیر روسیه و ترکیهاند که رهبرانی همچون «ولادیمیر پوتین» و «رجب طیب اردوغان» در آنها نقش یک رهبر قدرقدرت را ایفا میکنند. در اتریش هم یک نامزد ملیگرا فقط با سهدهم درصد اختلاف نتوانست بهعنوان اولین رهبر راست افراطی قاره اروپا بعد از جنگ جهانی دوم، کرسی ریاستجمهوری را در اختیار بگیرد. در مجارستان نیز یک دولت مستبد بر سر قدرت است که تمام رسانههای خبری را سرکوب میکند و سیمخاردارهایی دورتادور مرزها برای جلوگیری از ورود مهاجران کشیده است و اکنون این نگرانی وجود دارد که لهستان هم از این رویه پیروی کند. احزاب سنتی در کشورهایی مانند فرانسه، آلمان، یونان و هر منطقه دیگر، در بحبوحه بحرانهای اقتصادی و موج ورود مهاجران، توسط جنبشهای ملیگرایانه به چالش کشیده شدهاند. در اسرائیل، نخستوزیر پیشین و یکی از ژنرالهای سرشناس سابق، رژیم فعلی را به فاشیسم تشبیه و بار دیگر بحث داغ اشغال سرزمینهای فلسطینیان را مطرح کرده است. «مارک لئونارد»، مدیر روابط خارجی شورای اروپا، میگوید: «بحران سقوط در سال 2008 ثابت کرد که جهانیسازی چگونه بازنده و برنده تولید میکند. در بسیاری از کشورها دستمزد طبقات متوسط جامعه ثابت مانده است، صحنه سیاست تبدیل به میدان نبرد بر سر یک کلوچه تکهتکه شده و پوپولیستها جایگزین رقابت میان چپ و راست شدهاند و نخبگان جهانی و بومیگرایان عصبانی را به جان هم انداختهاند». البته این اوضاع ناخوشایند امکان ندارد به تکرار اروپای سالهای دهه 1930 منجر شود؛ اما به بحث داغ میان جریانهای سیاست جهانی دامن میزند. این همان روندی است که تلاش دارد تا جنبشهای کنونی را با ساختارهای غیرقابلدرک یکی کند. برخی، گروههای تروریستی در خاورمیانه را عامل این اتفاق میدانند اما محققان میگویند این روند جدیدی است که ملیگرایان راست، دموکراسی غیرلیبرال و پوپولیسم استبدادی را دربر میگیرد. «رابرت پکستون»، استاد ممتاز بازنشسته دانشگاه «کلمبیا» و یکی از برجستهترین محققان فاشیسم، دراینباره میگوید که در سطح جهانی رکود اقتصادی و ورود مهاجران، وضعیت بسیاری از کشورها را تحتتأثیر قرار داده است. این دو معضل، دولتهای دموکراتیک را با مشکلات عظیمی روبهرو کرده است. آقای ترامپ انگهایی را که توسط کسانی مانند آقای ولد به او زده میشود رد میکند؛ افرادی که مدتهای طولانی در اردوگاه جمهوریخواهان همهچیز را بر زبان میآورند. ترامپ از طریق سخنگویش میگوید: «من نمیخواهم درباره الکیبودن او حرفی بزنم؛ اصلا چرا باید به چنین قیاس احمقانهای با فاشیسم واکنشی نشان دهم». واقعا در جهان کنونی کسی فاشیستتر از ترامپ وجود ندارد؟ اکنون بر این باوریم که حمایت از ترامپ ناشی از رکود و بحران اقتصادی است. اما وعدههایی که ترامپ به حامیانش ارائه میدهد، وعدههای اقتصادی نیست. برنامههای او مدام در حال تغییر است، اما در نهایت آنچه او ارائه میدهد، نوعی از قدرت خام مردانه و بیاحترامیهای متداول در سخنرانیهایش است، که به گفته او بیانگر فرهنگ دموکراسی در جامعه است. حامیان ترامپ معتقدند او ضعف و بیکفایتیهای موجود در سیستم کشور را به چالش میکشد. اما سخنان نامنسجم و ضدونقیض او تنها در یک چیز مشترک هستند: آنها تحریکآمیز و تحقیرآمیزند با چاشنی ترس و تنفر و خشم. سخنرانیهای عمومی او شامل حمله و تمسخر طیف گستردهای از جامعه آمریکا اعم از مسلمانان، اسپانیاییها، زنان، چینیها، مکزیکیها، اروپاییها، عربها، مهاجران و پناهندگان است که ترامپ بعضا از آنها بهعنوان تهدید هم یاد میکند. او رویکرد خشنی نسبت به غیربومیها در پیش گرفته و حتی وعده اخراج گروهی از آنها را نیز مطرح کرده است. سیاستمداران جمهوریخواه متعجباند که ترامپ چگونه موفق به جلب نظر خیل عظیمی از شهروندان آمریکایی شده است. آنچه او دستاویز قرار داده، آن چیزی است که بنیانگذاران دموکراسی همواره نگران آن بودهاند: ایجاد موجی از اشتیاق و برانگیختن احساسات مردم. محافظهکاران چندین دهه نسبت به بروز چنین پدیدهای هشدار داده بودند. برانگیختهشدن احساسات، تهدیدی جدی برای مفهوم آزادی است. «الکسی دوتوکویل» فیلسوف فرانسوی معتقد است مردم در روند تحقق یک دموکراسی هیجانزده، عصبانی و نامحدود، ممکن است واکنشهای شگفتانگیزی بروز دهند و در نهایت دقیقا چنین شرایطی میتواند منجر به ظهور یک دیکتاتور شود که سوار بر احساسات مردم قدرت را در دست گیرد. «رابرت کاگان» یکی از محققان مؤسسه بروکینگز که به جنگطلبی ملیگرا معروف است، میگوید: اکنون دقیقا در لحظهای قرار داریم که بسیار خطرناک است. ما در آینده به گذشته نگاه خواهیم کرد و از خود میپرسیم چرا وقتی میتوانستیم، مانع از وقوع چنین رویدادی نشدیم. او در یادداشتی در روزنامه واشنگتنپست با عنوان «چطور فاشیسم به آمریکا آمد» هشدار جدی میدهد و مینویسد: من نقطهنظرات مثبت فراوانی را از جمهوریخواهان محافظهکار شنیدم و افراد زیادی با آنان موافق هستند. افرادی که در عرصه سیاست آمریکا با فاشیسم قیاس میشوند، سیاستمداران جدید نیستند. زمانی که عبارتی مانند «باراک اوباما و نازی» یا «جورج بوش و نازی» را در گوگل سرچ میکنیم، تصویر این دو رئیسجمهور با صلیب شکسته فاشیسم بر صفحه ظاهر میشود. اما درباره ترامپ چنین قیاسی، چه در ایالات متحده و چه در اروپا نتیجه متفاوتی دارد. «انریک پنا نیه تو» رئیسجمهوری مکزیک با انتقاد از برنامههای ترامپ برای کشیدن دیوار مرزی میان آمریکا و مکزیک و همچنین جلوگیری از ورود مسلمانان به داخل خاک آمریکا گفته است: «این رویه موسلینی و هیتلر بوده است». «جورج کلونی» بازیگر هالیوود هم ترامپ را یک «فاشیست بیگانهستیز» خوانده است. «لوییس سی کی» کمدین آمریکایی نیز میگوید: «ترامپ رفیق هیتلر است». ترامپ با رویه و خصوصیات اخلاقی و شخصیتیاش کوهی از انتقادها را علیه خود برانگیخته است. ترامپ ابدا نقطهنظرات «دیوید داک» سیاستمدار ملیگرای سفیدپوست که پیرو نظریه برتری سفیدپوستان است، را تقبیح نمیکند و میگوید معترضان باید سرکوب شوند. ترامپ از تمجیدکنندگان نحوه حکمرانی «ولادیمیر پوتین» است و قول داده است در صورت رئیسجمهورشدن از آمریکا و روسیه دو دوست بسازد. او سخنان کسانی را که معتقد به سرکوب روزنامهنگاران هستند محکوم نمیکند و در یکی از سخنرانیهایش جملهای از موسلینی را تکرار کرد و گفت: بهتر است یک روز مانند شیر زندگی کنیم تا اینکه صد سال مانند یک گوسفند روزگار بگذرانیم». او در برنامه «با خبرنگاران» وبسایت «انبیسی» در جواب مجری این برنامه یک بار دیگر این جمله را تکرار کرد و گفت «من میدانم چه کسی این سخن را گفته است. اما تفاوت واقعی این جمله زمانی که توسط کسی به غیر از موسلینی بیان میشود، چیست؟» و وقتی مجری برنامه از او میپرسد که آیا میخواهید یک فاشیست خطاب شوید، جواب میدهد: «نه، من میخواهم یادآور سخنان جالب باشم و واقعا این جمله موردتوجه شما قرار نگرفت؟». همراهان ترامپ این انتقادها را رد میکنند و بر این باورند فقط انگیزههای سیاسی در پشت آنان قرار دارد. «نیوت گینگریچ» سخنگوی سابق کاخ سفید که ممکن است بهعنوان معاون اول او انتخاب شود، در مصاحبهای گفت وقتی این قیاسهای زشت را میشنوم بهشدت ناراحت میشوم. او میگوید که ساختار سیاسی مدنظر ترامپ هیچ شباهتی به فاشیسم ندارد. واژه فاشیسم تداعیکننده نام هیتلر و موسلینی در ذهن است. از زمان جنگ جهانی دوم به این سو فقط چهرههایی که در حاشیه بودهاند علنا فاشیستی عمل کردهاند. امروز در گفتمان سیاست جهان، کلمه «فاشیست» فقط یک اصطلاح است. حتی هیتلر و موسلینی هم هنگامی که به قدرت رسیدند، در فلسفه سیاسیشان در بهکاربستن شیوههای فاشیستی قدری ارتجاعی عمل کردند. موسلینی که اصلا در آغاز کار یک چپگرا بود. پاکستون یکی از محققان فاشیسم میگوید: «تفاوتها و شباهتهایی در مورد ترامپ وجود دارد. پیام ترامپ معرف یک آمریکای روبهزوال است. نظریه ترامپ با عنوان «آمریکا علیه آنان» درباره مهاجران و غیرخودیها، تکرار اروپای دهه 1930 است». به عبارتی دیگر او میگوید، ترامپ خالق نوعی از جوانان یونیفرمپوش و خشن است. همچنین فاشیستها قائل به کنترل سختگیرانه دولتها بر تمامی شئون زندگی مردم هستند و فردگرایی را نفی میکنند. اما بسیاری مخالف چنین قیاسهایی هستند. «فولکر پرتس» مدیر مؤسسه «امور بینالملل و امنیت آلمان» در برلین معتقد است، ترامپ فقط یک پدیده نگرانکننده است؛ اما من هنوز نمیتوانم او و اعضای کمپینش را فاشیسم خطاب کنم. شاید به دلیل تجربه تلخی که از تاریخ آلمان و اروپا در حافظهام دارم، نسبت به دیگر افراد در سایر نقاط جهان، قدری محتاطانهتر لفظ فاشیسم را به کار میبرم. پرتس ادامه میدهد که فاشیسم واقعی دو عنصر مشخص دارد؛ انکار کلی دموکراسی و تعریف خشن از برقراری نظم. او میگوید حزب راست افراطی «جوبیک» در مجارستان در این دستهبندی قرار میگیرد اما نوربرت هوفر کاندیدای احزاب راست که با اختلاف اندک کرسی ریاستجمهوری را از دست داد و همچنین ترامپ در این دستهبندی جای ندارند. «چارلز گرلنت» مدیر مرکز اصلاحات اروپایی در لندن با اشاره به تفاوت بین احزاب ملیگرای راست مانند «جبهه ملی» در فرانسه به رهبری «مارین لوپن» و دیدگاهش درباره فاشیست واقعی میگوید: «از منظر تاریخی فاشیسم اقلیتهای درون یک جامعه را ملعون میشمرد به حدی که اقلیتها احساس ناامنی میکنند. فاشیسم یعنی خشونت علیه منتقدان، سیاست خارجی جنگطلب که به جنگ منتهی شود، تهییج احساسات تند ملیگرایانه، بیگانهستیزی بهشدت افراطی و انکار نظم لیبرالی که قانون آن را برقرار کرده باشد. اما مطرحشدن شدید چنین مباحثی باعث شده تا علل ظهور فردی همچون ترامپ در جامعه آمریکا و همتایان او در اروپا نادیده گرفته شود. سرمایهدار بخش املاک نیویورک، سوار بر موج نارضایتی عمیق حاکم بر جامعه آمریکا شد. جایی که آمریکاییها احساس میکنند در بیرون دیوارهای بانکهای والاستریت رها شدهاند؛ تازهواردها صاحب مشاغل میشوند؛ تروریستها بیگناهان را تهدید میکنند و اقتصاد چین به بهای نابودی اقتصاد آمریکا در حال اوجگیری است. «استنلی پاین» استاد بازنشسته و افتخاری دانشگاه «ویسکانسین-مدیسون» معتقد است؛ در کشورهای توسعهیافته و نیمهتوسعهیافته نوعی جدید از سیاست رو به رشد است و بهترین تعریفی که میتوان از آن کرد، «ملیگرایی راستگرای پوپولیست» است. او توضیح میدهد: ما شاهد ظهور نوع جدیدی از پدیده متفاوتتری از آنچه در قرن بیستم وجود داشت، هستیم. «راجر ایتول» استاد دانشگاه «بث» در بریتانیا این پدیده روبهظهور را «لیبرالدموکراسی» مینامد که شکلی از حکومت است اما فقط مظاهر دموکراسی را دارد و از حقیقت دموکراسی در آن خبری نیست. او میگوید: «در این لیبرالدموکراسی انتخابات تنها به دلیل مشروعیتدادن به نظام مهم شمرده میشود، اما امروزه به جای تحمیل قوانین یک حزب مانند آنچه در گذشته وجود داشت، مقامات از هر نوع ابزاری برای کنترل یا دخالت در رسانهها، ارعاب مخالفان و ... استفاده میکنند. «لیلیا شوتسوا» یکی از تحلیلگران روس دراینباره میگوید: فاشیسم جدید در جوامع لیبرال غربی، ریشه در بحرانها و اختلال در عملکردها دارد، در شرایطی که در کشورهای لیبرالی مانند روسیه و ترکیه، این پدیده بازتاب تلاشی است که از ظهور جریانهای چپگرا جلوگیری میکند. او ادامه میدهد، مشکل از آنجا نشئت میگیرد که رهبران سیاسی غرب درحالحاضر برای مبارزه با چنین جریانهایی بهشدت ضعیف هستند. * خبرنگار کاخ سفید و مقالهنویس سیاست آمریکا منبع: نیویورکتایمز
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.