شريعتي و بنيادگرايي اسلامي
پيش از انقلاب در حسينه ارشاد شريعتي سوگوارهاي باعنوان «آري اينچنين بود برادر» سرود و ما را برد به دوردستهاي تاريخ، به دوران بردگي، بردگاني كه اهرام مصر را بنا كردند. در آن زمان كه شريعتي اين قبيل سرودها را براي قبيله ما ميخواند، با انگشت اشاره دوردستها را نشان مي داد و ما در آن افق جامعهاي را ميديديم بر پايه سه اصل عرفان، آزادي و برابري؛ ولي امروز ما گاه نشانههايي را ميبينيم از بازگشت به عصر ماقبل بردهداري. اگر در عصر بردهداري برده را براي كار شلاق ميزدند ولي به او نان ميدادند، امروز در جامعه ما كارگراني كه نان ميخواهند و گرسنه هستند شلاق ميخورند. متأسفانه فرهنگ سياسي و عمومي و روشنفكري ما بسياري از حساسيتهاي خود را از دست داده است. شريعتي اين حساسيتها را در ما تشديد و زنده كرده بود ولي به مرور در دهههاي اخير لحظهبهلحظه در سر چهارراهها زشتترين نشانههاي فقر و فلاكت و بدبختي و گرسنگي و انواع و اقسام فجايع را ميبينيم اما دردمان نميآيد. اين مسئله با بهمحاقرفتن شريعتي نسبت دارد؛ بهحاشيهرفتن او با دو عامل قابل توضيح است: اول استقرار حكومت در ايران و دوم هژمونيكشدن نوليبراليسم و نومحافظهكاري از اواخر دهه 1990 ميلادي در سطح جهان و از جمله ايران. در بخش اول شريعتي متهم درجه اول است و همه مسائل چند دهه اخير در نامه اعمال او نوشته ميشود، بدون توجه به اينكه گفتمان شريعتي گفتمان «نهضت» بود و ما امروز در يك «نظام» زندگي ميكنيم، بدون توجه به انتقالي كه در سالهاي اوايل انقلاب افتاد، هم به لحاظ گفتماني و هم به لحاظ اجتماعي. متأسفانه روشنفكر ما دچار نسيان تاريخي است و تاريخ را نيز غيرتاريخي مطالعه ميكند. يعني وفادار به مباني و روششناسي خوانش تاريخمند از پديده شريعتي نيست. هفته پيش رساله دكترايي در دانشگاه داشتم با عنوان «روشنفكران و بسيج سياسي در انقلاب». تا پيش از آن خودم هم با اين وضوح درنيافته بودم كه در اساس گفتماني كه در دهههای 1340 و 1350 در حال تكوين است (كه انقلاب 1357 بر آن استوار است) همه روشنفكران و از جمله روشنفكران سكولار و عرفي حضور دارند. براساس نظريه بورديو، سرمايه كلامي كه اين روشنفكران در دهه 1350 توليد كردند بعدتر به سرمايه نمادين تبديل شد. البته شريعتي قهرمان عرصه تبديل سرمايه كلامي به سرمايه نمادين بود... چطور است امروز همه سيئات موجود فقط به پاي شريعتي نوشته ميشود؟ پس بقيه روشنفكران كجا هستند؟ ما گاهي گذشته خودمان را از ياد ميبريم و فراموش ميكنيم كه اصالتگرايي، جهانسومگرايي، نقد ماشينيسم و مدرنيزاسيون، توجه به نبرد با امپرياليسم و استعمار و ستايش از انقلابيون كوبا و الجزاير عناصر شايع گفتمان روشنفكري ما در دهههای 1340 و 1350 بود. روشنكفري دهههاي قبل از انقلاب اساسا چپ بود، اصلا روشنفكري راست نداشتيم و ميان روشنفكري و راستگرايي تناقض وجود داشت. ولي بعد از انقلاب بهویژه از اواخر دهه 1990 ميلادي اتفاقي در جهان افتاد كه بهتدريج به ايران هم كشيده شد: اعلام پايان ايدئولوژي و تاريخ. اين روايت غايت تاريخ را ليبرالدموكراسي آمريكايي ميدانست كه با تاچريسم و ريگانيسم آغاز شد و بعد بهتدريج در حوزه فكري موج نوليبرال در سطح جهان گسترش پيدا كرد و جريان روشنفكري ما و از جمله روشنفكر ديني را هم در خود فرو برد. براساس اين گفتمان جديد كه در ايران با پايان جنگ و سياستهاي تعديل ساختاري و اقتصاد بازار دولت آقاي هاشمي همراه شد، فضايي به وجود آمد كه گويا شريعتي اولا يك استثنا بوده و ثانيا تمام آنچه كرده سربهسر جرم است و بايد در دادگاههاي سياسي و روشنفكري او را محكوم كرد. يكي از ويژگيهاي شريعتي تعدد دشمنان او از زمان حيات تا امروز است؛ در همان زمان مرتجعترين و راستترين جريانات مذهبي او را تكفير ميكردند و به اصطلاح مترقيترين نيروها و چپها هم او را تكفير ميكردند و هرچه گذشت به تنوع دشمنان افزوده شد. لیبرال، محافظهكار، روشنفكر هايدگري، هگلي، پوپري و انواع و اقسام روشنفكران دشمنان او هستند. مشخص نيست نهايتا او به چه متهم است؟ متهم است كه روحانيت را تضعيف كرده و تز اسلام منهاي روحانيت را مطرح كرده آنچنان كه امثال سيدحميد روحاني و... گفتند يا نه شريعتي ريشه روحانيت را كنده و فرقان را تربيت كرده؟ شريعتي كدام است؟ شريعتي ديندار متعصب است يا سكولار زرنگي كه از دين استفاده ابزاري كرده؟ شريعتي يك شيعه متعصب است يا يك سني وهابي؟ در اين حملات آنقدر تناقض وجود دارد كه لزومي ندارد شريعتي وارد دعوا شود و خود مخالفان جواب هم را ميدهند. بحث امروز من شريعتي و بنيادگرايي اسلامي است. اين بحث از اين جهت ضروري است كه از دل همين جريانهاي نوليبرال اين اتهام بيرون آمد و در ادعايي شگفتانگيز و مضحك نوشتند كه ريشه بنيادگرايي به شريعتي بر ميگردد و تفكر روشنفكري ديني و دكتر شريعتي پروراننده جريان بنيادگرايي و سلفيگري و داعش است. امروز بنيادگرايي يكي از پديدههاي بحراننماي جهان اسلام است. اسلام امروز گرفتار بحران است و از درون توسط بنيادگرايي و از بيرون به وسيله سلطههاي امپرياليستي و استعماري زير فشار است. بنيادگرايي اتهامي است كه كساني بر اساس يك سلسلهشباهتهاي صوري و غيرتاريخي و غيرعلمي به شريعتي زدند همچنان كه در نقطه مقابل كساني شريعتي را متهم كردند به اينكه ميخواسته با پروژه پروتستانيسم اسلامي ريشه دين را در بياورد. مقايسه كردند اصطلاحي را كه شريعتي به كار برده با آنچه مثلا ميرزا فتحعلي آخوندزاده در دوره قاجاري به كار برده. چون آخوندزاده از اصطلاح پروتستانيسم اسلامي استفاده كرد و او روشنفكري ضددين بود پس ميتوان از روي دلالتهاي كاربردي اين نتيجه را گرفت و افرادي مثل ابوالحسني منذر و سيد حميد روحاني اين مسئله را مطرح كردند و پروژه هر دو را اسلامزدايي دانستند. امروز در گفتار روشنفكران ليبرال و نوليبرال از همين اصطلاح پروتستانيسم استفاده ميشود براي اينكه بگويند انديشه شريعتي به بنيادگرايي راه ميبرد. اصولا اصطلاح بنيادگرايي ديني از اواخر قرن 19 و اوايل قرن 20 در آمريكا به وجود آمد و پروتستانها و مسيحيان انجيلي با توجه به تشديد فشارهاي مدرنيته و احساس خطر براي دين شروع كردند به طرح شعار بازگشت به كتاب مقدس و اينكه بايد به بنيادها بازگرديم. كتاب مقدس را نه تأویلي بلكه بايد نصگرايانه قرائت كرد، يعني ظواهر كتاب مقدس حجت است بدون هرگونه تفسيري. جرياني وجود داشت كه تلاش ميكرد بين دستاوردهاي علمي مثل نظريه انواع با كتاب مقدس سازگاري ايجاد كنند از طريق تفسير و تأویل كتاب مقدس. اين گروه با توجه به اينكه پاپ را هم قبول نداشتند در سال 1920، 12 رساله نوشتند و اسم آن را بنيادها گذاشتند و از آنجا به بعد به بنيادگرايان معروف شدند. آنها در آغاز ميخواستند مدرنيته را نفي كنند ولي بهتدريج از يك گروه بنيادگراي تهاجمي تبديل شدند به يك گروه تدافعي انزواگرا كه حالا ميخواهند به دنياي مدرن پشت كنند و نميخواهند با آن بجنگند. امروز در جهان اسلام با پديدهاي مواجهيم كه نام كلي آن اسلامگرايي است و جريانات مختلفي را در بر ميگيرد. از اسلامگرايان ميانهرو مثل اخوانالمسلمين تا اسلاميستهاي روشنفكر و اصلاحطلب و مدرن تا اسلامگرايان سلفي يا نوسلفي و مبارز. بنيادگرايي در واقع نوعي از اسلامگرايي است با ويژگيهاي خاص. بنابراين نميتوان بنيادگراها را به كل اسلامگرايان تعميم داد. مثلا حزب النهضه تونس و آقاي راشد الغنوشي كه بهشدت هم متأثر از انديشههاي شريعتي است گروهي اسلامگرا هستند اما در همين كنگره اخير رسما جدايي نهاد دين از نهاد دولت را اعلام كردند، يعني قبول نوعي از سكولاريسم در فعاليت سياسي. به اينترتيب بنيادگرايان يك جريان نوسلفي تكفيري جهادي هستند كه نمايندگانش در يكي دو دهه اخير از طالبان و القاعده تا گروههاي شمال آفريقا مثل بوكوحرام و الشباب و جريانهاي التكفير و الهجره و جريانات منشعب از اخوانالمسلمين و داعش هستند. كمال ناداني يا غرضورزي است كه بگويند چون شريعتي گفته بازگشت به قرآن و چون سلفيها هم ميگويند بازگشت به قرآن، پس اين دو يكياند يا چون نوسلفيها روي توحيد تكيه ميكنند و شريعتي نيز همين را گفته پس همسنخاند. اين نوع مطالعه سطحي و عوامانه است كه نه شريعتي را ميشناسد و نه نوسلفيگري را وگرنه شعار بازگشت به قرآن شعار عمومي است در بين همه جريانهاي فكري اسلامي در دو قرن اخير، از دوره سيد جمالالدين اسدآبادي و محمد عبده تا ابوالكلام آزاد و اقبال و حتي سيداحمدخان كه پدر ليبرالهاي مسلمان و تجددگرا محسوب ميشود. به همين ترتيب توحيد شعاري است كه همه اين جريانها سر دادهاند. بنيادگرايي جرياني است با يك تبارشناسي خاص كه براي تعيين جايگاه آن بايد ساختار انديشهاي و تبارشناسي تاريخي آن را بشناسيم وگرنه نميتوان تفاوتي بين سيد قطب و حسن البنا قائل شد، يا بين جريانهاي روشنفكري شبهقاره هند مثل اصرار احمد يا غامدي و جريانهاي دهه 1990. بنيادگرايي و نوسلفي كه البته كانون انديشههاي آن در مصر است تاريخي طولاني پشت سر خود دارد. سيدجمال اسدآبادي و محمد عبده روشنفكران اصلاحطلبي بودند كه ضمن تلاش براي احياي اسلام درصدد اصلاح آن بودند و اين امر را در گرو اخذ دستاوردهاي علمي مدرن و غرب ميدانستند. از سيدجمال و محمد عبده جريانهاي مختلفي منشعب شد. رشيد رضا از جمله كساني است كه از اين دو فاصله ميگيرد و در پي چند نسل زمينهساز بروز نوسلفيگري ميشود كه ما امروز ميشناسيم. در اين زنجيره شما به سيدقطب ميرسيد. برخي از محققان از جمله خانم فروغ جهانبخش رساله دكترا نوشتند كه اخيرا به فارسي هم ترجمه شده و در آنجا با همين شباهتهاي غيرساختاري نتيجه ميگيرد كه انديشه شريعتي ادامه سيد قطب است. اين نظر بسيار عجيب است و به صرف واژهها نميتوان اين نتيجه را گرفت. سيدقطب يكي از پدران بنيادگرايي جديد است اما درعينحال مدار بنيادگرايي و سلفيگري در او تكميل نميشود و تجربه مصر در دوران ناصر و سادات و سپس تحولات اخوانالمسلمين نيز تأثير دارد. مؤلفههاي فكري بنيادگرايي و نوسلفيگري تكفيري-جهادي و نه الزاما همه سلفيها (بسياري از اخوانيها سلفي هستند) عبارتاند از: نصگرايي در برابر تحليلگرايي و تفسيرگرايي، سنتگرايي و نفي بدعت و نوآوري، تكيه بر قرآن و حديت و نفي فلسفه، ارجاع عقل به نص و نه برعكس، نفي مدرنيته و تجدد، احياي گذشته و بازگشتگرايي، ضديت با مدرنيته و انهدام آن براي تبديل گذشته اسلامي به حال و آينده، نفي دموكراسي، حكم خدا و نه حكم مردم (دموكراسي كفر است)، كسب قدرت براي تحقق شريعت، قبضهكردن قدرت براي اجراي شريعت بدون توجه به دستاوردهاي مدرنیته، روش دستيابي به قدرت با جهاد و جنگ و ترور، تقسيم جهان و نفي دوران ملت-دولتها و اعلام جغرافياي جديد بر اساس جغرافياي سلف (يعني تقسيم جهان به دارالاسلام و دارالكفر)، احياي خلافت، وفاداري به همه احكام همانطور كه در زمان پيامبر(ص) و صحابه بوده از جمله بردهداري، نفي شمايلگرايي و تمثالگرايي، نفي شفاعت، توسل و زيارت قبور پيامبر، نفي علم مدرن به خصوص در علوم انساني و نه در علوم تكنيكي و فني، استفاده ار روش ارعاب و اعتقاد به هزارهگرايي. با اين خصوصيات آيا مقايسه شريعتي با اين جريان جز بيانصافي است؟ جز اينكه ما از موضع يك منطق نوليبرال به هر امر راديكال و هرگونه چپگرايي و مُهر محافظهكاري و ارتجاع بزنيم و آن را به بنيادگرايي محكوم كنيم؟ امروز در روزنامهنگاري و روشنفكري ما بين راديكاليسم و افراطيگري مغالطه شده است. جريان راديكال به معني افراطي نيست. نهفقط شريعتي كه كل جريان راديكال و چپ به حاشيه رانده شده. وقتي جريان راست و نوليبرال در جهان و ايران به بنبست رسيده خودبهخود فضايي براي بهميدانآمدن جريانهاي چپ مترقي جديد به وجود ميآيد كمااينكه ما امروز در جهان ميبينيم متفكران چپ مطرح شدهاند و بازگشت شبح ماركس بر فراز آسمان ديده ميشود. در ايران نيز من بهخوبي در زير پوست جامعه ميبينيم كه يك جريان نوجوان بازگشت به شريعتي و به تفكر راديكال را آغاز كرده و ميخواهد ساختارهاي وضع موجود را عوض كند و به اين نتيجه رسيده كه با رفرميسم نوليبرال هيچ مشكلي از مشكلات ايران حل نميشود. تاريخ انديشه بارهاوبارها شاهد رفتوبرگشت و زندهشدن انديشهها بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.