|

یادداشت‌هایی درباره هنر معاصر

هستان

علیرضا امیرحاجبی

رویدادها به ‌سرعت برق‌وباد می‌آیند و می‌روند و ما در برابر این سیل و هجوم تنها به واکنش‌هایی بسنده می‌کنیم. وقتی خبر درگذشت پرویز کلانتری را شنیدم، چیزی برای گفتن نداشتم. چه بگویم؟ استادی بزرگوار و دریادل و مهربان رفته بود. رفتنش سنگین و سخت بود اما یاد رفتار و گفتار زیبایش همواره در دل باقی خواهد ماند. هنر و فرهنگ نیازمند الگوهایی است که ادب و متانت را ترویج دهد. هنر نیازمند است تا از ابتذال نهفته در گفتار و کردار و نیز اندیشه دور شود. چه الگویی زیباتر و دلنشین‌تر از پرویز کلانتری. اما این تمام حرف من در باب کلانتری نیست. گاه چیزی مانند استخوان در گلو می‌ماند. نقد نیست که انسان را متأثر می‌کند بلکه گفتارهای نابهنجار است که نه می‌توانی به آنها پاسخ دهی و نه پاسخ ندهی. بر سر دوراهی «چه کنم، چه کنم» می‌ایستی. پاسخ‌دادن و بروز یک واکنش بسیار ساده است. غریزه و سیستم عصبی بدن نیز به انسان کمک می‌کند تا نسبت به پدیده‌ها واکنش نشان دهیم. اما تمرین زیادی می‌خواهد تا واکنش‌ها را کنترل کنیم و چیزی نگوییم. برخی با گوشه‌وکنایه به آثار بزرگان می‌تازند و توجیهی هم دارند که حقیقت را باید گفت و نباید رعایت کرد. به کلانتری هم می‌تاختند با نیشخند. وی خلوص را با تمام وجود به نمایش می‌گذاشت. استفاده از کاهگل که میراث کهن معماری ایران است نماینده این خلوص بود. حتی اگر به فرم‌های بصری کلانتری نیز نپردازیم. تنها انتخاب همین یک فاکتور که به‌طور ضمنی پیوندی بین نقاشی و معماری ایجاد کرد، ارزشمند است؛ پیوندی که دیرزمانی است به فراموشی سپرده شده، مناظر خلق‌شده با رنگ‌های بومی و رنگ‌پردازی‌های بومی. خطوط صاف، بی‌نقص و خالص که بازنمایی کویر ایران است. سادگی ضعف نیست، بلکه حسن است و نشان‌دهنده عبور شجاعانه از پیچیدگی‌های خودکرده و ناکرده. مگر سهراب ساده نبود؟ طی طریق می‌خواهد تا به آن درجه از خلوص و سادگی برسی و کلانتری رسیده بود. آثارش پر از سکوت و خالی‌های زیبا بود، مانند خالی کویر و سکوت سر ظهر شهری مانند یزد یا میبد. کلانتری هم‌زمان با هنرمندان سقاخانه، از میراثی کهن دفاع می‌کرد. پاسخ اینکه در روند تحولات اجتماعی- هنری تا چه حد توانست مؤثر باشد، کار من نیست و باید آن را به تاریخ و زمان سپرد. تا ارزش ایده‌ها بیشتر مشخص شود. اما آنچه برجای گذاشت غیرقابل انکار است. او بدون ادعا، بخشی از معماری ایرانی را بی‌سروصدا تبدیل به تصویر کرد و ابدی ساخت. آیا کلانتری ویژگی‌های یک هنرمند معاصر را داشت؟ پاسخ مثبت است، زیرا عناصر معماری سنتی ایران را در قالبی مجزا و دوبُعدی یعنی نقاشی به نمایش گذاشت که تا آن زمان بی‌سابقه بود. بهره‌گیری از مواد غیرمعمول در نقاشی منحصر به کلانتری نبود. مارکو گریگوریان و غلامحسین نامی نیز از موادی مانند خاک، گلِ و حتی سنگ نیز استفاده کرده‌اند، اما قالب زیباشناختی آثار این استادان چیز دیگری بود و تمایلات کلانتری چیز دیگری. ولی وجه اشتراک همه این استادان این است که توانستند هنر معاصر ایران را رسمی کنند. ایجاد روابط اجتماعی و عمومی، نوشتن‌ها و... باعث شد نسلی پرافتخار در هنر معاصر ایران قد راست کند. تناولی، زنده‌رودی، احصایی، عربشاهی، پیل‌آرام، روح‌بخش و بزرگان دیگری مانند الخاص، آغداشلو، شیشه‌گران و... نام‌هایی بزرگ در عرصه‌ای بزرگ هستند که به‌راحتی و با اطمینان می‌توان به هنرشان تکیه کرد. دست‌نوشته‌های کلانتری و خاطراتش جلوه‌ دیگری از خلوص و مکتب اخلاقی اوست. روزی که جهت کمک و خواهش برای پروژه‌ای به دیدارشان رفته بودم، دست‌نوشته‌ای با عنوان «خروس جنگی» را به من هدیه کردند. متن صادقانه و بسیار زیباست؛ داستان شیطنت‌های گروهی از نقاشان جوان و نیز نقاشی که قبل و پس از انقلاب رفتاری دوگانه و متضاد داشت. کلانتری در این خاطره طنزآمیز تلویحا اشاره می‌کند دورویی و بوقلمون‌صفتی درنهایت باعث حذف و فراموشی انسان می‌شود. هنر معاصر ایران میراثی برای آیندگان است؛ در زمانی که دیگر معاصر نخواهد بود. معماری سنتی و سایر هنرهای ایرانی هم در زمان خودشان معاصر بوده‌اند و هم‌اکنون میراثی برای همگان هستند. نکته کوتاهی درباره گروهی از آرشیتکت‌های بزرگواری بگویم که دست از ساخت آثار جدید کشیده‌اند و به جای آن به حفظ و نگهداری از این میراث می‌پردازند؛ آنان که در گرما و سرما بدون کوچک‌ترین درخواستی، به مرمت آثار کهن معماری ایران عزیزمان می‌پردازند که اگر آنها نبودند، معلوم نبود بر سر این بقایای تمدنی چه می‌آمد. اگر آنها نبودند دیگر شهر و عرصه و باغی باقی نمی‌ماند تا هنرمندی مانند کلانتری از آنها الهام بگیرد. هنر معاصر با بسیاری دیگر از هنرها در ارتباط است. یکی از این معماران که سابقه دوستی و مودت با او دارم، ساشا ریاحی‌مقدم است. مدیر پایگاه پژوهشی میراث فرهنگی شهر میبد، چند روز پیش دلنوشته کوتاهی منتشر کرده بود که نشان از کار و تلاش بیش از حدش برای حفظ و مرمت معماری شهر میبد و روستاهای تابعه داشت. کوتاه برایش نوشتم و اینجا نیز می‌گویم چشم‌های ناظری هستند که اقدامات، زحمات و مرارت‌های همه مرمتگران معمار را می‌بینند. دوست عزیز گرمای کویر را تحمل می‌کنی تا چیزی را که محکوم به نابودی است، نجات‌ داده و به آیندگان تحویل دهی تا سندی بر فرهنگ و هنر ایران باشد. شما پلی از هنر نیستان به سرزمین هستان هستید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.