|

حاتم قادري

شريعتي در محاق

اولين جزوه‌اي كه در دبيرستان به دستم رسيد و خواندم «آري اينچنين بود برادر» بود. با آن جزوه كوتاه و گويا، كوشيدم يك حس تاريخي چندهزار‌ساله را تجربه كنم. بعد از ‌آن به شريعتي علاقه‌مند شدم. وقتي او فوت شد دانشجوي دانشگاه ملي بودم و دانشجويان تظاهرات كوچكي ساماندهي كردند و من متأثر از فوت شريعتي يا شهادت او بودم. آن موقع 21ساله بودم و حال 15 سال از شريعتي بزرگ‌ترم. در اين مدت در گزاره‌هاي شريعتي تأمل کرده‌ام و حال بخشي از تأملات خود را بازمي‌گويم. مسئوليت همه حرف‌ها با خودم است و لازم نيست گروهي از حرف‌هاي من دفاع كنند. ما بايد شريعتي را بازخواني كنيم، ولي نه آن‌گونه كه در سال‌هاي اخير بازخواني شده است. سال‌هاي زيادي است كه در عين علاقه به شريعتي از او عبور كرده‌ام و به گمانم شريعتي بايد در معرض نقدهاي جدي قرار بگيرد. اين عبور فرق دارد با عبور مثلا سازمان پيكار از سازمان مجاهدين. من به شريعتي علاقه‌مندم. كويريات همچنان برايم حال‌وهواي شخصي دارد. اجتماعيات نقدهاي جدي دارد. برخي شعارهاي آن روز شريعتي مثل آزادي، برابري و عرفان همچنان مي‌تواند منبع الهام باشد، ولي گزاره‌هاي اصلي شريعتي شديدا محل نقد است و بايد جرئت بيان آن را داشته باشيم. من، در مقام طيف عظيم دانشجويان و جوانان مخاطب شريعتي، از او يك تعريف سه‌گزاره‌اي دارم: «خرده‌بورژواي رمانتيك عصيانگر». درباره هر سه مي‌توان بحث كرد. خاستگاه اجتماعي- اقتصادي خرده‌بورژوایي و رمانتيك‌بودن در فضاي دهه‌های 1340 و 1350 شناور بود. عصيانگري هم در تقابل با استبداد رژيم و امپرياليسم آمريكا معنا مي‌يافت. بحث‌هاي سوسياليست‌ها و چريك‌ها، جنگ‌هاي الجزاير و ويتنام و مبارزات استعماري بود. چنين فضايي ما را مخاطب شريعتي و او را سخنگوي اصلي ما كرده بود. با تغيير اين سه عنصر، فاصله‌گيري از شريعتي نيز آغاز مي‌شود. امروز جوان‌ها تا چقدر اين سه ويژگي را دارند؟ هم‌زمان با بحث‌هاي شريعتي درباره ثارالله، مرحوم صالحي نجف‌آبادي هم «شهيد جاويد» را نوشته بود. «شهيد جاويد»، تأثراتي را در جامعه ايجاد كرد، ولي ذيل سخنگويي شريعتي و دال بزرگي كه او تشكيل داد، اين كتاب به محاق رفته بود. صالحي نجف‌آبادي تصوير ديگري براي ما ارائه كرده بود. در روايت او امام حسين‌(ع) مي‌انديشد كه آيا مي‌تواند قدرت را در دست بگيرد يا نه. وقتي به سمت كوفه مي‌رود و درمي‌يابد اقدام براي گرفتن قدرت به مشكل خورده پيشنهاد‌هاي سه‌گانه‌اي را به سپاه يزيد مي‌دهد. اول اينكه در مرزها خواستار اسلام باشد؛ دوم اينكه بازگردد به همان جايي كه آمده است. در مقابل به هيچ‌يك از اين پيشنهادات توجهي نمي‌شود و در نهايت امر به شهادت او مي‌انجامد. من در آن دوران روايت صالحي نجف‌آبادي را با انبوهي از اسناد و مدارك مي‌خواندم، ولي اهميت آن را درنمي‌يافتم. حال آنكه جزوه شريعتي و حسيني‌بودن يا زينبي‌بودن براي همه ‌فهم‌پذیر بود. بين روايت صالحي نجف‌آبادي و روايت شريعتي تفاوت بسيار هست، ولي چرا آن موقع نمي‌ديديم؟ به‌دلیل فضاي ملتهب آن زمان؛ فضايي كه «خرده‌بورژواي رمانتيك عصيانگر» در آن به سر مي‌برد. دال بزرگ شريعتي چهره‌اي را از اسلام ترسيم كرد كه هنوز هم در اذهان بسياري به عنوان حرف اول و آخر فهميده مي‌شود. شخصيت شريعتي رمانتيك بود. سخنان پرشور فقط رگه‌اي از آن است؛ درحالي‌كه رمانتيك‌بودن شاكله‌اي را در شريعتي تشكيل مي‌داد كه گزاره‌هاي معرفتي خود را در آن شاكله به رنگ‌و‌بوي خود درمي‌آورد. او قطب جاذبي براي رمانتيك‌هاي كوچك بود. در ميان رمانتيك‌ها هم در اروپا و خاستگاه آن، يعني آلمان و هم در ايران دهه‌های 1340 و 1350 چند ويژگي مي‌بينيم؛ رمانتيك‌ها فوق‌العاده شخصيت‌پرداز و اسطوره‌پرداز هستند. شخصيت‌هاي رمانتيك يك فرد را در تاريخ انتخاب مي‌كنند و با پشتوانه حسي او را برجسته مي‌كنند و گونه‌اي بر فراز سر ما به پرواز درمي‌آوردند كه ما خود را مجذوب و مسحور آنها مي‌بينيم و فكر مي‌كنيم نمي‌توانيم بدون اين شخصيت زندگي كنيم. بايد نفس‌كشيدن خودمان را هم با او هماهنگ كنيم. روايت شريعتي با روايت تاريخ متفاوت بود. شريعتي در دوران اوج مبارزات چريكي آمريكاي لاتين، ناگهان روايتي به دست مي‌دهد كه فراتر از هر چريكي مي‌ايستد، ولي بدون اينكه لزوما با روايات تاريخي همخوان باشد. رمانتيك‌ها خود نيز اسطوره مي‌شوند. به گونه‌اي ديالكتيكي هم بت‌شكني مي‌كنند و هم بت‌سازي، ولي اين امر مهيب و مخوفي است كه ما در آينده به‌سختي مي‌توانيم از آن فاصله بگيريم. شخصيت‌هاي رمانتيك طبيعت‌گرا و شاعرانه هستند. ويژگي‌هاي كلامي شريعتي پر است از صفت «ترين»: زيباترين، بهترين، خوب‌ترين، درست‌ترين، بلند‌ترين و... . او مايي را تشكيل مي‌داد كه هيچ‌كس جرئت سرپيچي از آن را نداشت. ماي بزرگ و دال بزرگي كه من همچون سربازي در خدمت آن هستم و گمان مي‌كنم شكوهمندترين‌ها و بهترين‌ها را دارم، بدون اينكه معرفت‌افزايي انتقادي به من بدهد. به‌تدريج اين مسئله به هويت من تبديل مي‌شود؛ به نحوي كه ديگر نمي‌توانم از آن فاصله بگيرم، ولي شريعتي فقط اسطوره‌پردازي نمي‌كرد. مي‌كوشيد نشان دهد مطالبش برآمده از تحقيق علمي است، با «ايسم»‌ها آشناست و چيزي كه مي‌گويد حجت است. وقتي از سارتر صحبت مي‌كرد، وقتي به هايدگر و وجود مي‌پرداخت ما را مجذوب وجود مي‌كرد، بدون اينكه بينديشيم آيا اين دو از يك آبشخور بودند؟ وقتي هويت جمعي شد، محافظ خود را هم ايجاد مي‌كند و شما جرئت نمي‌كنيد در جايي كه عده‌اي زندان مي‌روند و شهيد مي‌شوند گزاره‌ها را بررسي كنيد. آيا چيزي كه شريعتي مي‌گفت مطابق با واقعيت تاريخ بود؟ چه كسي بهتر از شريعتي با كلام مفتون‌كننده خود مي‌توانست بگويد امر واقع همين است؟ صداي شريعتي، صدايي كه احساس و خطابه در آن موج مي‌زند، از نوع رمانتيك با نوع خطابه كافي و مطهري متفاوت است. اما وقتي قرار است به جاي گفتار چيزي نوشته شود مي‌توان در خلوت آن را ويرايش كرد. هيچ‌گونه صورت‌بندي كه بتواند يك غايت را براي هميشه نمايندگي كند وجود خارجي ندارد، نه در فلسفه و نه در علم. ما هويت‌هايمان را دير تغيير مي‌دهيم و ويرايش مي‌كنيم ولي تغيير عمده نمي‌دهيم. به عقيده من شريعتي اصلا فرصت انديشيدن نداشت. خودش هم مي‌گويد عجله دارم. روشنفكر دهه‌های 1340 و 1350 فرصت تأمل نداشت، چون متعهد بود نسبت به هرچيزي موضع بگيرد؛ يك امر هنري، اقتصادي، سياسي، جنبش‌هاي جهان، ‌اتفاقات داخل، ادبيات، فرهنگ و... اين كشكول هزارشكل فرصت تأمل نمي‌داد. شريعتي به عنوان يك روشنفكر كه درباره همه‌چيز اظهار‌نظر مي‌كند فرصت تأمل نداشت و مجبور بود آنها را بيارايد و به ما عرضه كند. ما هنوز جرئت نگاه دقيق به گزاره‌هايمان را نداريم. شريعتي ناخواسته به يك ارعاب عظيم در جامعه ما كمك كرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.