|

نویسنده پسا کودتا

نزهت امیرآبادیان :به ساعت کودتا 14ساله بود در زمانه‌ای که مرز بود، مرزی میان دیروز و امروز. شور نوجوانی‌اش با فریاد‌های مرگ بر... و درود بر... پیوند خورد. صمد بهرنگی پس از کودتای 28 مرداد 1332 نوشتن را آغاز کرد. پشت سر او‌، کودتایی هولناک بود که هرکسی را به گوشه‌ای رانده بود و در مقابلش شور جوانی، اندیشه‌های ضدامپریالیستی و ضددیکتاتوری که بر گفتمان چپ حاکم بود. در زمانه‌ای می‌نوشت که شاعران یا مانند نیما شعر «دل فولادم» را می‌سرودند و تن به شکست نمی‌دادند یا مانند اخوان با نگاهی روایی، حال و روزگار خود را توصیف می‌کردند و نتیجه می‌شد «زمستان است» یا «خانه‌ام آتش گرفته است...» یا قصه شهر سنگستان که داستان شکست مصدق است و بردن نفت: «و بردن‌ها و بردن‌ها و بردن‌ها / و کشتی‌ها و کشتی‌ها و کشتی‌ها». در فضای کودتا نویسندگانی که نمی‌توانستند شرح حال خود و زمانه را مستقیم و بی‌پرده بگویند، به سوی سمبل‌گرایی و جایگزین‌کردن نمادها به جای حقایق رفتند. شاملو در سایه همین سمبلیسم در جایی نام ‌وارتان را که زیر شکنجه ساواک جان داده بود، به نازلی تغییر می‌دهد و شعر «سال بد / سال باد / سال اشک / سال شک / سال روزهای دراز و استقامت‌های کم / سالی که غرور گدایی کرد...» را می‌سراید. شوک حاصل از فاجعه کودتا فضای هنری و ادبی جامعه را آنچنان تحت‌تأثیر قرار داده بود که هنر و ادبیات پس از کودتای 28 مرداد بحرانی شد و بازنمایی وضعیت پس از کودتا بود. صمد بهرنگی هم بخشی از گفتمان انقلاب بود. او و داستان‌هایش بخشی از «ما»ی برسازنده انقلاب شدند. همان که نوشتن را مبارزه و عمل قلمداد می‌کردند. بهرنگی سایه تعهد انقلابی را هر لحظه و همه‌جا حس می‌کرد. این‌گونه بهرنگی برای کودکان می‌نویسد. بهرنگی خود را وقف آرمان زمانه خود کرد؛ آرمان زمانه او رهایی کارگران و فقرا از چنگال فقر و بی‌عدالتی بود. جریان روشنفکری دهه 40 بی‌تاب انقلاب ضدسرمایه‌داری بود و بهرنگی از ادبیات کودک به‌عنوان ابزاری برای مبارزه طبقاتی استفاده می‌کرد. دوگانه فقر و ثروت تقریبا در همه آثار بهرنگی حضور دارند. اما مشکل زمانه امثال بهرنگی استبداد شاهنشاهی بود، درواقع روشنفکران هم‌عصر بهرنگی در زمانه‌ای علیه سرمایه‌داری می‌جنگیدند که هنوز مناسبات سرمایه‌داری در جامعه ایرانی شکل نگرفته بود. پس بخشی از مردم که در بقیه نقاط دنیا طبقه متوسط محسوب می‌شدند، در آثار بهرنگی به سرمایه‌دار بی‌درد تبدیل شدند؛ کارمند دولت، دکان‌دار و صاحب کارگاه قالی‌بافی بر جای سرمایه‌دار منفور نشستند. وقتی طبقه متوسط را از انقلاب حذف کنی، تنها فرودستان و پابرهنه‌ها باقی می‌مانند. دنیا در ذهن و آثار صمد بهرنگی سیاه و سفید است؛ او دنیای رنگین و بی‌خیال کودکی را متعلق به بچه‌های سرمایه‌دار می‌داند. در مقدمه کتاب کچل کفترباز به کودکان توصیه می‌کند که بچه‌ها هر کتابی را نخوانند و اضافه می‌کند: «کتاب‌هایی که ما را فقط سرگرم می‌کنند یا فریب می‌دهند به درد پاره‌کردن و سوختن می‌خورند». دوگانه فقر و ثروت همه‌جا به چشم می‌خورد. در کتاب الدوز و عروسک سخنگو می‌نویسد: «هیچ بچه عزیزدردانه و خودپسندی حق ندارد قصه من و اولدوز را بخواند به‌خصوص بچه‌های ثروتمندی که وقتی توی ماشین‌ سواری‌شان می‌نشینند، پز می‌دهند و خودشان را یک‌سروگردن از بچه‌های ولگرد و فقیر کنار خیابان‌ها بالاتر می‌بینند و به بچه‌های کارگر هم محل نمی‌گذارند». بهرنگی حتی ارزش‌های اخلاقی را فدای نگاه اقتصاد‌زده سوسیالیسم حاکم می‌کند و دروغ‌گویی و دزدی را با همین نگاه توجیه می‌کند. در کتاب الدوز و کلاغها می‌خوانیم: « ننه‌کلاغه از ته دل خندید و گفت: دروغ می‌گوید جانم. قسم به این سر سیاهم، من چغلی کسی را نمی‌کنم. آب‌خوردن را بهانه می‌کنم، می‌آیم لب حوض، بعدش صابون و ماهی می‌دزدم و در می‌روم. اولدوز گفت: ننه‌کلاغه، دزدی چرا؟ گناه دارد. ننه‌کلاغه گفت: «بچه نشو جانم. گناه چیست؟ این، گناه است که دزدی نکنم، خودم و بچه‌هام از گرسنگی بمیرند. این، گناه است جانم. این، گناه است که نتوانم شکمم را سیر کنم. این، گناه است که صابون بریزد زیر پا و من گرسنه بمانم. من دیگر آن‌قدر عمر کرده‌ام که این چیزها را بدانم. این را هم تو بدان که با این نصیحت‌های خشک و خالی نمی‌شود جلو دزدی را گرفت. تا وقتی که هرکس برای خودش کار می‌کند، دزدی هم خواهد بود». صمد بهرنگی محصول شرایط دوران خودش بود. دهه چهل دورانی بود سیاه و سفید، رادیکالیسم حاکم بر کودتا جامعه روشنفکری ایران را رادیکال کرده و همه‌چیز در خدمت انقلاب بود. در همین فضا دکتر علی شریعتی تفسیری انقلابی و سوسیالیستی از ابوذر و عمار و سمیه ارائه می‌داد. جامعه پر از حماسه و شور هیجانی بود که هنوز کسی نمی‌دانست از درون آن چه سر بر خواهد آورد. صمد بهرنگی هم بخشی از فضای زمانه بود، حتی مرگ او در راستای همین فضا تفسیر شد. بهرنگی در رودخانه ارس غرق شد و ساواک به‌عنوان مسئول و قاتل او معرفی شد. سال‌ها بعد حمزه فراهتی دوست و همراه او در زمان مرگ، حقیقت مرگ بهرنگی را فاش کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.