نویسنده و كابوس جمعی
نیما ارمغان: «چكامهی گذشته/ مرثیهی زوال» عنوان مجموعه مقالاتی است از شاپور بهیان كه برخی از آنها پیش از این در چند نشریه بهچاپ رسیده بودند و حالا در كنار مقالاتی دیگر و در قالب یك كتاب توسط نشر چشمه منتشر شدهاند. بهیان مقالات حاضر در این كتاب را به دو بخش تقسیم كرده و این دو فصل را «نقد ادبی» و «نظریهپردازی» نامیده است. مقالات بخش اول به بررسی آثاری از ادبیات امروز ایران مربوط است و مقالات بخش دوم شامل مقالاتی است با موضوعاتی كلیتر. كتاب درآمدی دارد كه اگرچه كوتاه است اما بهروشنی هدف نویسنده از نوشتن آنها و نیز نوع نگاه نویسنده به مقالات را توضیح داده است. بهیان در درآمد كتاب به این موضوع اشاره كرده كه هدف این مقالات تفسیر متون ادبی نیست، چراكه تفسیر به طور كلی مبتنی بر این فرض است كه متن اصلی حاوی واقعیتی است كه صراحتا گفته نشده و حالا تفسیر بر آن است تا گفتار متن را صراحت و روشنی بخشد. «نخواستهام نشان دهم كه متن بازنمود واقعیتی است. متن را بازنمود واقعیت در نظر نگرفتهام. برعكس، بر مبنای این فرض عمل كردهام كه متن، خود واقعیتش را میسازد و این واقعیت از خلال گفتمانهای یك دوره شكل میگیرد. به عبارت دیگر، كوشیدهام نشان بدهم واقعیت در هر اثر چگونه ساخته میشود، نه اینكه چگونه بازنمایی میشود. مبنای تقسیمبندی این مقالات، همین اصل یكتایی روش مخصوصا در فصل نقد ادبی بوده است». او در این فصل، نویسنده را در مقام «مؤلف گفتمانی» در نظر گرفته كه نحوه دیدن و ساختن واقعیت او را مشروط كرده است. یكی از خواندنیترین مقالات همین فصل، مقالهای است با عنوان «نویسنده همچون شمن است» كه كمی بعد از مرگ گلشیری نوشته شده است. بهیان در این مقاله، بر روی یكی از مسائلی دست گذاشته كه همچنان برای بسیاری از نویسندگان و جریانهای ادبی ما محل چالش است. بهیان، گلشیری را متعلق به نسلی از نویسندگان ما دانسته كه حساسیت زیادی نسبت به مسائل سیاسی و اجتماعی اطراف خود داشتند و درگیر موضوع وظیفه و تعهد هنرمند در نسبت با این مسائل بودند. با اینحال به اعتقاد بهیان، پاسخ گلشیری به این مسائل پاسخی است فردی. «او اعتقادی ندارد كه ادبیات باید ایدههای مشخص و از پیش تعیینشده یك ایدئولوژی را منعكس كند. از نظر او داستان وجودی است قائمبهذات و مستقل. وقتی نویسنده اجازه داد داستان خود سخن بگوید و نه سازمان سیاسیاش، نه ایدئولوژیاش، آنگاه داستان از نویسنده بزرگتر خواهد بود. به اینترتیب داستان پاسخگوی روح زمانه نیز خواهد بود، در عینحال كه الزامات هنری را نیز مراعات كرده است». بهیان در این مقاله نویسنده را به شمن تشبیه كرده، چراكه نویسنده نیز همچون كاهن جوامع ابتدایی میخواهد با خواندن اوراد و انجام اعمال جادویی شر را از تن رنجور دردمندان خارج كند. به عبارتی، نویسنده با نوشتن به ثبت كابوسهای فردی و جمعی وضعیت اطراف خود میپردازد و به این ترتیب با نوشتن رهایی از این كابوسها را رقم میزند. بهیان به این موضوع اشاره میكند كه در آثار و نوشتههای گلشیری بارها به عباراتی اینچنین برمیخوریم: جادو، باطلالسحر، تهماندهی بدویتمان، جن، اهریمن و... . بهیان با اشاره به این عبارات، به طرح ایدهای پرداخته كه گلشیری در آثار و نوشتههایش مطرح كرده بود و البته این ایده بعدها و در بررسی آثار گلشیری باز هم مطرح شده است، ازجمله در كتاب «جادوی جنكشی» قهرمان شیری. بهیان نوشته است: «گاهی نوشتن یك داستان، شكلدادن به كابوسی فردی است، تلاشی است برای یادآوری و حتا تثبیت خوابی كه یادمان رفته است و گاهی با همین كارها ممكن است كابوس جمعیمان را نیز نشان دهیم تا شاید باطلالسحر آن تهمانده بدویتمان شوند، مگر نه این است كه تا چیزی را بهعینه نبینیم نمیتوانیم بر آن غلبه كنیم؟ خوب داستاننویس هم گاهی ارواح خبیثه را احضار میكند، تجسد میبخشد و میگوید حالا خود دانید، این شما و این اجنهیتان». عبارت آخر، نقل قولی است از گلشیری و تأكیدی است بر ایدهای كه مطرح شد. به این اعتبار، نویسنده همچون درمانگر و شفابخش عمل میكند و از این حیث است كه بهیان نویسنده را به شمن تشبیه كرده است. چرا كه شمن نیز میكوشد با توسل به نیروهای فراطبیعی، بر بیماری غلبه كند و بینظمیهای روانشناختی و اجتماعی را حل كند. بهیان در این مقاله، روی مسئلهای دست گذاشته كه گلشیری آگاهانه در داستانهایش آن را مطرح كرده بود. «در جامعه بحرانزدهای كه هنوز نتوانسته است وارد تاریخ شود و برای این ورود در تقلاست، این نقش را نویسنده بر عهده میگیرد: او كابوسهای جمعی را تجسد میبخشد، اجنه و ارواح خبیثه را ظاهر میكند و آنها را از سحر و جادو میزداید و هول و وحشت مخاطبانش را از وجودشان میپاید».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.