|

تاب‌آوری در ایران

هدایت توکلی . پژوهشگر

در قرن بیست‌ویکم چند چالش بزرگ شروع شده که یکی از آنها گسترش سریع شهرها و شهرنشینی است؛ دوم بحث تغییر اقلیم است. نبرد آینده بشر برای توسعه پایدار، در صحنه و محل شهرها، نتیجه‌اش مشخص خواهد شد؛ یعنی محل این منازعه ‌که ما در توسعه و پیشرفت آینده، پیروز خواهیم شد یا شکست خواهیم خورد، شهرها خواهند بود. در‌ سال ٢٠٠٨ برای نخستین‌بار معدل جمعیت جهان در مناطق شهری، بیشتر از مناطق روستایی شد. درحال‌حاضر یک ‌میلیارد نفر از مردم دنیا در حاشیه شهرها زندگی می‌کنند و روزانه صد ‌هزار نفر از مناطق روستایی به شهری مهاجرت می‌کنند و 700‌ میلیون نفر در مناطق حاشیه‌نشین، آب، بهداشت و خدمات ابتدایی را ندارند. خشونت، بی‌کاری و گسترش مراکز شهری، ازجمله عوامل اساسی گسترش ریسک در مناطق گوناگون دنیاست. در ایران هم به همین نحو است. تغییر اقلیم، بالارفتن سطح آب دریاها، بارندگی‌های نامنظم، گردوغبار، سیل، خشک‌سالی و... نتیجه این تغییر اقلیم است. همه ما که به نحوی با مدیریت شرایط بحران، بهداشت و... مرتبط هستیم، باید ارتباط خودمان را با اهداف جهانی توسعه دهیم، در غیر این صورت، حرکت در تاریکی خواهیم داشت؛ آسیب‌پذیری‌ها در چهار نوع در عرصه جهانی دسته‌بندی شده‌اند: 1. آسیب‌پذیری فیزیکی این مورد در زمینه ایمنی ساخت‌وساز است و در ایران سعی شده روی آن کار شود، ولی در سه زمینه دیگر، کار خاصی در ایران انجام نشده است؛ مثل خیلی از کشورهای درحال‌توسعه دیگر. 2. آسیب‌پذیری اجتماعی دومین نوع آسیب، اجتماعی است. در بخش اثرات اجتماعی، در حال انجام‌دادن تحقیقی به صورت جهانی هستیم که اثرات این امر بسیار گسترده است؛ چراکه مفاهیم، اصطلاحات و راهکارها بسیار گسترده است، اما اگر الگوی مناسبی نداشته باشیم، کار پیش نخواهد رفت. به همین دلیل مدل‌سازی در این راستا بسیار مؤثر خواهد بود. مهم این است که بدانیم ضعف‌ها از پایه در چه چیزی است. بحثی که در کشور ما وجود دارد، نبود توازن میان محیط ساخت بشر و محیط طبیعی است. در محیط اجتماعی، بحث بنیادهای فرهنگی، فاکتورهای اجتماعی، پیوستگی اجتماعی، فرد در جامعه، ریسک‌های زیربنایی، آمادگی جامعه و موارد دیگر مطرح است. نمی‌توانیم بگوییم ابتدا ساختمان را درست کنیم و شهر را بسازیم و بعد درباره مسائل اجتماعی و کاهش خطرات و تاب‌آوری صحبت کنیم. اتفاقا قضیه باید برعکس باشد. 3. آسیب‌پذیری اثرگذاری و بیمه سومین مورد، اثرگذاری و بیمه است. با بروز سیلاب‌های گسترده، ما بیش‌ازپیش اثرات منفی این آسیب‌ها را دیده‌ایم. ١۵‌سال پیش دو سیل بزرگ در استان گلستان اتفاق افتاد، اما به‌تدریج تبدیل به الگویی منظم شد. آنچه یک حادثه را تبدیل به فاجعه می‌کند، تأثیر طبیعت نیست، بلکه آسیب‌پذیری فردی، اجتماعی و سازمانی خود ماست.

4. آسیب‌پذیری انسانی در‌ سال گذشته، به منظور کاهش خطر بلایا و افزایش تاب‌آوری در حوزه اجتماعی، سندی در ژاپن به تصویب رسید که برای ١۵‌سال آینده، چشم‌انداز جهان را مشخص می‌کند. پاراگراف نخست آن عبارت است از اینکه در هر کاهش خطری، تمامیت جامعه باید مشارکت داشته باشند. توانمندسازی و روش‌های فراگیر و در دسترس، باید بدون تبعیض، برای مشارکت همه افراد صورت بگیرد. اینها مسائل فرهنگی و اجتماعی هستند. در سازمان جهانی صلیب سرخ، محورهایی برای افزایش تاب‌آوری وجود دارد. این محورها عبارت‌اند از اینکه هر کاری که انجام می‌دهیم، باید مبتنی بر اطلاعات راجع به خطرات و بلایا باشد؛ به این معنا که اگر کارخانه‌ای می‌سازیم، راهی می‌سازیم، بیمارستان یا هر چیز دیگری که می‌سازیم، باید براساس اطلاعات ما از خطرات احتمالی جامعه، همچنین فراگیر و مبتنی بر تقاضا و درخواست مردم باشد؛ یعنی با محوریت مردم و مبتنی‌بر خواست آنها باشد. درحالی‌که معمولا حرکت‌ها فردی است و سیستمیک عمل نمی‌شود. شاخص دقیقی که می‌توان براساس آن گفت مدیریت بحران، کاهش خطرات و افزایش تاب‌آوری در یک جامعه موفق بوده یا نه، اندازه‌گیری تغییر رفتارهای فردی و دسته‌جمعی در جامعه است. اعتقادات و باورهای افراد در جامعه و اعتماد آنها اگر تغییر کند، شیوه زندگی آنها نیز تغییر خواهد کرد. باید در اصطلاحی به نام همبستگی اجتماعی و اصطلاح دیگری به نام پیوستگی اجتماعی تأمل کرد. در ایران و کشورهایی مانند آن، همبستگی اجتماعی خیلی قوی‌ای داريم؛ اما از نظر پیوستگی اجتماعی، در رده بسیار پایینی قرار داریم. یکی از مسائل کلیدی در پیوستگی اجتماعی، بحث اعتماد است. یکی از الزاماتی که برای موفقیت سیستم‌های مدیریت بحران شهری یا کشوری وجود دارد، اعتماد مردم به آن سیستم‌هاست؛ یعنی اگر اتفاقی بیفتد، مردم به سیستم ملی و قدرت پاسخ‌گویی آن اعتماد داشته باشند؛ هرچه این اعتماد بالاتر برود، پیوستگی اجتماعی نیز بیشتر می‌شود.در حادثه‌ای مانند زلزله مشارکت زیاد است؛ اما در پدیده‌ای چون خشک‌سالی یا آلودگی هوا و تصادف هرگز شاهد چنین همبستگی‌ای نخواهیم بود. این موضوع از منظر اجتماعی باید بررسی شود؛ اما در نهایت باید گفت تاب‌آوری باید در خدمت کاهش خطر باشد یا بالعکس؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.