اقتصاد ونزوئلا یک گام تا فروپاشی کامل
میراث روبهزوال«چاوز»
بحران وخیم انسانی در ونزوئلا حقیقی بوده و زاده تبلیغات رسانهای نیست. اما همانطور که بحران سیاسی و اقتصادی این جمهوری بولیواری سرِ بازایستادن ندارد، به نظر میرسد موتور پروپاگاندای دولتهای غربی نیز حالاحالاها از نفس نیفتد. حقیقت آن است که ونزوئلا از بسیاری جهات یکی از غنیترین کشورهای آمریکای لاتین است. بزرگترین ذخایر نفتی اثباتشده در سطح جهانی، زمینهای پربار کشاورزی، تنوع شگفتآور زیستمحیطی و منابع عظیم معدنی، فقط بخشی از ثروت هنگفت این سرزمین است. بااینحال، جمعیت 30میلیونی آن امروز ایستاده بر ذخایر گسترده نفتی، بهشدت از گرسنگی رنج میبرد، زیرساختهای اقتصادی و صنعتی کشور یکبهیک در حال فروریختناند، نظم و قانون بهتمامی زیر پا گذاشته شده است و جای تعجب آنکه درست در بزنگاهی که ونزوئلا نیازمند کمک و همبستگی دولتهای همسایه دور و نزدیک است، جامعه جهانی با آرامش به نظاره فروپاشی این کشور سوسیالیست نشسته است. ونزوئلا امروز با شدیدترین بحران کمبود موادغذایی در طول تاریخ خود دستوپنجه نرم میکند؛ بحرانی که از منظر بسیاری، میراث سیاستهای اقتصادی «هوگو چاوز»، رئیسجمهور در گذشته آن کشور، است که در سایه ناکارآمدی جانشین او، «نیکلاس مادورو» و البته افت شدید درآمدهای نفتی، تمامی حدوحدودها را درنوردیده است؛ چنانکه دولت را واداشته تا فروش مواد ضروری غذایی را محدود کرده و خود دستبهکار قیمتگذاری آن شود. دراینمیان، دیگر هیچ نشانی از برخی مایحتاج اصلی ازجمله قهوه، شکر، شیر و برنج در بازارهای ونزوئلا دیده نمیشود. بنابر نتایج آخرین نظرسنجی مؤسسه «دیتانالیسیس» که یکی از مهمترین آژانسهای نظرسنجی در ونزوئلاست، بیش از 80 درصد از موادغذایی رایج دیگر در قفسه هیچ فروشگاهی یافت نمیشوند. بنابراین در شرایطی که به گفته مرکز تحلیل و مستندسازی اجتماعی ونزوئلا، نزدیک به 72 درصد از حقوق ماهانه هر فردی فقط صرف خرید موادغذایی شده و برای سیرکردن هر خانوار چیزی معادل 16 برابر حداقل حقوق ماهانه موردنیاز است، بسیاری از شهروندان آن کشور باید خوششانس باشند تا بتوانند روزی یک وعده غذایی بخورند و باقی نیز چارهای جز رجوع به سطلآشغالها و حتی شکار سگها، گربهها و کبوترها برای سیرکردن شکم خود و خانوادهایشان ندارند. این حکایت کسانی است که به امید بهبود اوضاع صبر پیشه کردهاند. بسیاری از ونزوئلاییها ترجیح میدهند تا خطر مواجهه با پلیس، سربازان و نگهبانان مسلح را به جان خریده و با حمله به کامیونهای حمل موادغذایی و فروشگاهها، سهمی از قفسههای نیمهخالی آنان ببرند. به گزارش «نیویورکتایمز»، تازهترین نمونه از این طغیان عمومی در شهر ساحلی «کومانا» در شمال ونزوئلا رخ داده است؛ یعنی همان جایی که صدها نفر از مردم با هجوم به سوپرمارکتها هر آنچه از محصولات غذایی را که میتوانستهاند، به غارت بردهاند. تنها در دو هفته اخیر و باوجود صدور فرمان وضعیت اضطراری از سوی مادورو، بیش از 50 مورد آشوب و اعتراض در اقصی نقاط ونزوئلا به وقوع پیوسته است که تمامی منجر به غارت موادغذایی و ویرانی فروشگاهها شدهاند. دراینمیان، پنج نفر نیز جان خود را از دست دادهاند که ازجمله میتوان به دختربچهای چهارساله اشاره کرد که در اثر شلیک خیابانی گروهی از تبهکاران کشته شده است. با همه این اوصاف، به نظر میرسد مادورو که اکنون با گذشت بیش از سه سال از دوران زمامداریاش، با تهدید استیضاح روبهروست، پاسخی برای بحران جاری ندارد. هرچه گرمترشدن هوای ونزوئلا و بالارفتن هرچه بیشتر نرخ تورم، نیز احتمالا کمکی به او نخواهد کرد تا بلکه بتواند حیات سیاسی خود را از خطر برهاند؛ به ویژه که با توجه به چرخش به راست سریع آمریکای لاتین که در برخی کشورها کم از کودتاهای نظامی نداشته است، به نظر میرسد همین حالا نیز تاریخمصرف مادورو از منظر برخی قدرتهای غربی، سر آمده است. این مدعای جانشین منتخب چاوز نیز هست که پیشتر بحران کنونی کشور را به گردن جنگ اقتصادیای انداخته بود که به نظر او، از سوی قدرتهای خارجی متخاصم علیه دولتش به راه افتاده است؛ جنگی که نمونه آن در برزیل تجربه شد و اکنون باقدرت در روسیه، اکوادور و ونزوئلا در جریان است. مادورو مدعی شده نخبگان اقتصادی و صاحبان صنایع و کسبوکار ونزوئلا با اتکا به پشتیبانی ایالات متحده، اسپانیا و رئیسجمهور سابق کلمبیا، یعنی «آلوارو اوریبه»، آشکارا در پی آن هستند تا با پایینآوردن سطح تولید خود به بحران کمبود موادغذایی دامن زده و با دمیدن بر آتش بحرانی اجتماعی، عاقبت، او و دولت سوسیالیستش را از قدرت برکنار کنند. این در حالی است که به نظر «هنریک کاپریلس»، رهبر مخالفان، تنها مقصر فاجعه اقتصادی اخیر در ونزوئلا، دولت کنونی آن کشور است که با سوءمدیریت و بهرهبرداری نادرست از رونق مقطعی بازار نفت و ضربهزدن به دستگاههای تولیدی و تجاری، چنین بحران عمیقی را دامنگیر مردم کرده است. ------------------------------------------------ بحران ونزوئلا در يك نگاه ونزوئلا یا جمهوری بولیواری ونزوئلا کشوری است در شمال آمریکای جنوبی که اگرچه برای اولینبار در سال ۱۵۲۲ تحت استعمار اسپانیا قرار گرفت اما در ۵ جولاي ۱۸۱۱ استقلال خود را از اسپانیا اعلام کرد؛ استقلالی که تا 10 سال بعد و پیروزی سیمون بولیوار در جنگ کارابوبو به طور کامل به دست نیامد. اقتصاد این کشور تا حد زیادی بر پایه بخش نفت خام است. درآمد حاصل از صادرات نفت بیش از 50 درصد از تولید ناخالص داخلی و تقریبا ۹۵ درصد از کل صادرات را تشکیل میدهد. ونزوئلا پنجمین عضو اوپک از لحاظ تولید نفت است. از دهه ۵۰ تا اوایل دهه ۸۰ اقتصاد ونزوئلا شاهد رشدی مداوم بود که مهاجران بسیاری را به خود جذب کرد و این کشور دارای بالاترین استاندارد زندگی در آمریکای لاتین بود. در جریان سقوط قیمت نفت در دهه ۸۰، اقتصاد منقبض شد، واحد پول به طور تصاعدی ارزشش را از دست داد و تورم به ۸۴ درصد در سال ۱۹۸۹ و 99 درصد در سال ۱۹۹۶ رسید. سه سال بعد هوگو چاوز به قدرت رسید. ونزوئلا تولیدکننده و صادرکننده محصولات صنعتی سنگینی نظیر فولاد، آلومینیم و سیمان است. کشاورزی در ونزوئلا حدود سه درصد از تولید ناخالص داخلی، ۱۰ درصد از نیروی کار و حداقل یکچهارم از زمین ونزوئلا را به خود اختصاص داده است. ونزوئلا صادرکننده برنج، ذرت، ماهی گرمسیری، میوه، قهوه، گوشت خوک و گوشت گاو است. با وجود روابط تیره بین دو کشور ایالات متحده آمریکا و ونزوئلا این کشور مهمترین شریک تجاری ونزوئلاست. صادرات ایالات متحده به ونزوئلا شامل ماشینآلات کشاورزی، محصولات پزشکی، ابزار و ماشین است. ونزوئلا همچنین یکی از تأمینکنندگان خارجی نفت ایالات متحده است. حدود ۵۰۰ شرکت ایالات متحده در ونزوئلا نمایندگی دارند. بنا بر آمار بانک مرکزی ونزوئلا، دولت از سال ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۸ حدود ۳۲۵ میلیارد دلار از طریق تولید نفت و صادرات عایدی داشته و به گفته آژانس بینالمللی انرژی این کشور در سال ۲۰۱۵، ۲٫۴ میلیون بشکه در روز تولید نفت داشته که 500 هزار بشکه آن به ایالات متحده صادر شده است. پس از «انقلاب سوسیالیستی» هوگو چاوز و در سال 2002، نیمی از نیروی کار ابرشرکت عظیم نفتی ونزوئلا تعدیل شد و دولت با اعمال سختگیرانه کنترل ارز در سال ۲۰۰۳ تلاش کرد از فرار سرمایه جلوگیری کند. از آن زمان تولید نفت افولی مداوم داشته و واحد پول چندینبار ارزش خود را از دست داده و در اقتصاد اخلال ایجاد شده است. علاوه بر آن کنترل قیمت، خلع ید تعداد زیادی از مزارع و صنایع مختلف و دیگر سیاستهای بحثبرانگیز دولت ازجمله توقف هرگونه دسترسی به ارز خارجی به نرخ رسمی معقول دولتی، منجر به تشدید کمبودها در ونزوئلا و افزایش شیب قیمت کالاهای رایج ازجمله مواد غذایی و آب و محصولات خانگی و قطعات یدکی ابزارها و لوازم پزشکی شده که بسیاری از تولیدکنندگان را وادار به توقف یا کاهش تولید کرده است؛ چنانکه چند شرکت فناوری و اکثر سازندگان خودرو مجبور به ترک بازارهای ونزوئلا شدهاند. در سال ۲۰۱۵ ونزوئلا با بیش از صددرصد تورم بالاترین نرخ تورم در جهان را داشت که بالاترین میزان در تاریخ این کشور هم بود. برآورد میشود این نرخ در سال 2016 به ۷۰۰ درصد و در سال ۲۰۱۷ به نزدیک به دو هزار درصد برسد. این در حالی است که نرخ فقر بین ۷۶ تا ۸۰ درصد گزارش شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.