سردرگمی مسئولان در برابر زیکا
شبح ترسناک بر فراز برزیل
عرفان کسرایی. پژوهشگر مطالعات علم در دانشگاه کاسل، آلمان
در سال 1990، دانشمندانی که طرف مشاوره دولت بریتانیا بودند اعلام کردند که بیماری جنون گاوی هیچ خطری برای انسانها ندارد اما پس از چندی مشخص شد که در این مورد اشتباهی هولناک رخ داده و جنون گاوی بهمراتب خطرناکتر از آن است که تصور میشد. شیوع بیماری H1N1 در سال 2009 میلادی و همین اواخر ابولا و اینک هم زیکا، سازمان بهداشت جهانی را در برابر انتقادهای فراوانی قرار داده و حالا با گذشت دههها، جهان باز هم در معرض بحران دیگری قرار گرفته است. ویروس زیکا، ویروس خطرناکی است که به نارسایی مغزی میکروسفالی در نوزادان میانجامد. به گفته کارشناسان، این بیماری نوعی اختلال رشد مغز است که بر اثر آن، دور سر بیمار کوچک باقی میماند. تاریخچه کشف زیکا بازمیگردد به سال 1947 میلادی که برای نخستینبار در حوالی جنگل زیکا در آنگولا مشاهده و شناسایی شد. آنچه که پژوهشگران را بیش از پیش نگران میکند، تکامل ویروس زیکاست؛ مسئلهای که مقابله با آن را نیز دشوارتر میکند. بههمینسبب کارشناسان معتقدند اگر شیوع و گسترش زیکا تا ماه آگوست، یعنی زمان برگزاری المپیک برزیل متوقف نشود، زنان باردار یا باید بهکلی از برزیل دور نگه داشته شوند یا اینکه بههیچعنوان در معرض نیش پشه در این مناطق قرار نگیرند. المپیک امسال، از بابت اینکه قرار است در برزیل برگزار شود، با بدشانسی بزرگی روبهروست زیرا برزیل یکی از رکوردداران میکروسفالی در جهان است و در یکسال گذشته تعداد نوزادان مبتلا به این نارسایی مغزی در این کشور به صورت چشمگیری افزایش پیدا کرده است. طبق اعلام سازمان بهداشت جهانی، گسترش انفجاری ویروس زیکا ممکن است تنها در قاره آمریکا چهار میلیون نفر را آلوده کند. دراینمیان، برزیل بیش از سایر کشورهای قاره آمریکا با خطر شیوع این بیماری مواجه است. با وجود اینکه عامل آلودگی این بیماری یعنی ویروس زیکا کاملا مشخص شده، اما هنوز هیچ راهحل قطعیای برای پیشگیری و غلبه بر آن پیدا نشده است. این درست همان چیزی است که شیوع بیماریهای واگیردار را به کابوس قرن تبدیل میکند. ترس و وحشت عمومی از گسترش زیکا تا حد زیادی یادآور شیوع وبا و سل در قرن 19 میلادی است. اگر در زمانه ما زیکا، ابولا، ایدز و H1N1 مایه وحشت و هراس عمومی میشود، در گذشته، طاعون، وبا و سل چهره جهان را بهشدت غمزده و ترسناک کرده بود؛ البته با این تفاوت که علم پزشکی آن زمان حتی نمیدانست عامل بیماری چیست، چه برسد به آنکه بخواهد راهی برای مقابله با آن پیدا کند. سل که امروزه بهسادگی درمان میشود، روزگاری یکی از کشندهترین بیماریها و به گواه مورخان، عامل 20درصد از مرگومیرها در اروپا بود. در سال 1882 که «رابرت کخ» اعلام کرد عامل بیماری سل را یافته است، علت بروز بیماری برای پزشکان مشخص شد و دستکم دانستند چهچیزی را باید درمان کنند. البته در آن زمان سازمان بهداشت جهانی که در سال 1948 تأسیس شد، هنوز وجود نداشت و نهادی منسجم و بینالمللی برای مقابله با بحرانهایی که بهداشت جهانی را تهدید میکند، در کار نبود. تنها چیزی که شبیه به سازمان بهداشت جهانی عمل میکرد، همین کنگرههای بینالمللی پزشکی بود. تقریبا هشتسال پس از کشف عامل بیماری سل توسط «کخ»، او در جریان کنگره بینالمللی پزشکی در آلمان که با شرکت هزاران پزشک و پژوهشگر از سراسر دنیا برگزار شد، دارویی را برای درمان سل معرفی کرد که هنوز نتیجه قطعی اثربخشی آن هم مشخص نبود. اعلام خبر یافتن دارویی برای درمان سل، هزاران بیمار ناامید را راهی برلین کرد و هم بیمارستانها و هم هتلها پر شد از انبوه بیمارانی که به امید داروی کخ به این شهر آمده بودند؛ دارویی بیاثر! فشارهای اجتماعی مردم و بیماران خشمگین بهقدری بالا گرفت که «کخ» مجبور شد آلمان را ترک کند. چندروز پیش، بیش از 150 نفر از دانشمندان و کارشناسان مطرح بهداشت عمومی، با انتشار نامهای، از سازمان بهداشت جهانی درخواست کردند که به دلیل شیوع ویروس خطرناک زیکا، مسئله تغییر محل میزبانی بازیهای المپیک تابستان امسال را پیگیری کند. آنها در این نامه همچنین از سازمان بهداشت جهانی خواستند که در دستورالعمل و نحوه مقابله با زیکا نیز بازنگری کند. این دانشمندان متشکل از استادان و پژوهشگران مؤسسات علمی و دانشگاههای 29 کشور دنیا بودند و از بین آنها میتوان به «فیلیپ روبین»، مشاور علمی پیشین در کاخ سفید، اشاره کرد. نامهای که از سوی «امیر عطاران» از دانشگاه اُتاوا، «آرتور کاپلان» و «لی ایگل» از دانشگاه نیویورک و «کریستوفر گافنی» از دانشگاه زوریخ تنظیم شده بود، به نگرانیهای موجود بابت شیوع پیشبینیناپذیر ویروس زیکا دامن میزند. کندی عملکرد سازمان بهداشت جهانی درخصوص گسترش ویروس ابولا در کشورهای آفریقایی که بیش از 10هزار قربانی در پی داشت، اینبار نگرانیهای تازهای را برانگیخته و بسیاری از کارشناسان بهداشت را به این دیدگاه کشانده که اقدامات پیشگیرانه این سازمان الزاما کارآمد یا درست نیست. در نامه دانشمندان به سازمان بهداشت جهانی، با اشاره به حضور بیش از 500 هزار گردشگر برای تماشای رقابتهای المپیک، این خطر گوشزد شده که ورود این حجم از توریست به برزیل ممکن است به گسترش زیکا به مناطق دیگر جهان بینجامد؛ ورود ویروس ناخوانده به کشورهایی که تاکنون اثری از ویروس زیکا در آنها دیده نشده است. اما سازمان بهداشت جهانی با انتشار بیانیهای اعلام کرد که موافق تغییر محل برگزاری المپیک نیست. در بیانیه سازمان بهداشت جهانی آمده که برزیل تنها یکی از 60 کشوری است که ویروس زیکا در آن مشاهده شده است و مسافرت به هیچکدام از این 60 مقصد هم تاکنون محدود نشده است. توصیه سازمان بهداشت جهانی تنها به این خلاصه میشود که مسافران برزیل بهمنظور جلوگیری از شیوع بیشتر زیکا توصیههای بهداشتی را در زمان مسافرت به مناطق آلوده جدی بگیرند. استدلال دیگر سازمان بهداشت جهانی هم این است که در زمان برگزاری بازیهای المپیک و پارالمپیک امسال، یعنی ماههای آگوست و سپتامبر، هوای برزیل (که در نیمکره جنوبی قرار دارد)، زمستانی است و به همین دلیل فعالیت پشههای ناقل ویروس زیکا نیز کاهش یافته و خطر آلودهشدن نیز به همین میزان کمتر خواهد بود. باوجوداین، استدلالهای سازمان بهداشت جهانی هنوز بسیاری را قانع نکرده است و برخی مخالفت سازمان بهداشت جهانی با تغییر زمان یا با تغییر محل برگزاری مسابقات المپیک 2016 را به دلیل انگیزههای مالی این سازمان ارزیابی میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.