گروهی از تندروها مدتی است به شیوههای مختلف، ناکارآمدی دولت روحانی را تبلیغ میکنند
آرزوهای بزرگ
مریم کاویانی
سه سال از انتخابات سال 92 گذشت. آبانماه سال گذشته، در گوشهای دعا کردند و نوشتند: «انشاءالله «روحانی» اولین رئیسجمهوری ایران خواهد بود که حکومتش فقط یک دوره طول خواهد کشید». این «آرزو» و «دعا» ابتدا در هفتهنامه یالثاراتالحسین ارگان انصار حزبالله منتشر شد. همان که دو ماه بعد یعنی در دیماه سال 94 با رأی هیأت نظارت و شکایت مدعیالعموم به دلیل توهین به شهیندخت مولاوردی، معاون زنان نهاد ریاستجمهوری لغو مجوز شد اما همچنان در حال انتشار است. «استعفا یا اسقاط دولت روحانی» تیتر یادداشت موردبحث بود. عنوانی که نشان میداد رئیسجمهوری ایران در یکسالونیم آینده یا مجبور به استعفا خواهد شد یا اینکه به ادعای آنان در اثر بحرانهای ایجادشده، فرسوده و ناکارآمد پیش میرود تا آنجا که دور بعدی بازنده میدان انتخابات شود. آن روز که پیشروان مخالفت با دولت یازدهم، ایده «یکدورهایشدن عمر دولت روحانی» را طرح کردند، چهار ماه تا برگزاری انتخابات مجلس شورای اسلامی و خبرگان رهبری باقی مانده بود؛ انتخاباتی که نتایج آن میتوانست به «کاهش مشارکت سیاسی مخالفان منجر شود» یا اینکه به واسطه راهیابیشان به هر دو مجلس، «جایگاه آنان را تثبیت کند»، «اختیارات قانونیشان را افزایش دهد» و درنهایت «گامی به اهدافشان نزدیکتر» کند. انتخاباتی که به استناد تأکید مسئولان نظام از اهمیت ویژهای با توجه به مختصات جغرافیای سیاسی ایران برخوردار بود. با وجود فهرستهایی که چهرههای شناختهشده اصلاحطلبان در آن حضور نداشتند، فهرست موردحمایت آنان با اقبال اکثریت مردم مواجه شد و چهرههای اصلی اصولگرا از رفتن به مجلس بازماندند. تا اینجای کار، گام نخست آنان درجا خشکید. از ادعا تا عمل این گزاره که عمر دولت روحانی یکدورهای است، البته بیتعقیبوگریز رها نشد؛ آنان که چندسالی است به پیروی از رئیس دولت نهم و دهم شهرهاند و همانها امروز معتدلان اصولگرایی خوانده و توصیف میشوند، با بازنشر این پیشفرض، بار تقویت این ایده را از شانههای انصار حزبالله برداشتند. در این مرحله ایده انصاریها محدود به این گروه نبود. اما چه بود آنکه این پیشفرض را از سایر تحلیلهای جریان رقیب دولت یازدهم متمایز میکرد و موردتوجه قرار میداد؟ آیا پیش از این هم سابقه داشت که عمر دولتی در تاریخ جمهوری اسلامی از سوی جریانی تأثیرگذار با آرزوی «یکدورهای»شدن مواجه شود یا فراتر از آن، آیا در عمل، حیات دولتی در ساختار نظام به واسطه عملکردش تهدید به تکدورهایشدن شده بود؟ اینکه آنها چه دعا کردند و چه آرزویشان بود، هفت ماه است در بخشی از فضای سیاسی کشور شنیده میشود و البته چندان جدی گرفته نمیشود. حتی برخی چهرههای اصلاحطلب را وادار به واکنش کرده و اتفاقا همین کلمه «آرزو» است که پیشبینی تحقق آن را با ابهام و درهمپیچیدگیهایی روبهرو میکند. باید به سؤالاتی که بالاتر طرح شد، پاسخ داد تا بتوان به یاری آن تأثیر و نفوذ ایده و پیشفرض تکدورهایشدن را صورتبندی کرد. سؤالاتی که پاسخ به آنها میتواند میزان اهمیت پرداخت رسانهای و گفتمانی این ایده را تعیین کند. دعا میکنیم؛ پس هستیم گروهی برای پایان عمر جریانی مینویسد و آرزو میکند، گروهی در برابر جریانی میایستد و دستاوردهای آن را به هیچ میانگارد و این رودررویی تا بازه زمانی که این یادداشت در هفتهنامه یالثارات نوشته شد، تنها به صفحات مکتوب رسانهها محدود نبود. جریانی خاص تا پیش از سال 92 در پیوند ساختاری با جریان حاکم در دولت، اگر به طور مستقیم در قدرت نبود، حمایت دولت احمدینژاد را به همراه داشت و این امتیاز را با انتخابات مردمی سال 92 از دست داد. امتیازی که در 12 سال گذشته همواره در اختیارشان بود و پیش از انتخابات 94 دوباره باید برای دستیابی به آن تلاش میشد. این جریان، همزمان با تولد حلقه کیان و نخستین گروه فکری اصلاحطلبان در سال 72 متولد شد. جریانی که پس از رویکارآمدن دولت اصلاحات و در مخالفت با آن هویت گرفت. آنها در نزدیکی انتخاباتی که اهمیت آن تشریح شد، بار دیگر امکان حضور و مشارکت مستقیم و غیرمستقیم داشتند، پس دعا کردند که حسن روحانی، پیامآور اعتدال و نقطه مقابل تندروی دیگر نباشد. آیا این فقط یک آرزو بوده و هست؟ بر این اساس، هماوردی مخالفان و دولت یازدهم، موسوم به «دولت اعتدال» که با اصلیترین وعده حل مناقشه هستهای پا به میدان انتخابات گذاشته بود، در آستانه آغاز اجرای برجام یا همان برنامه اقدام مشترک، ابعاد تازهای به خود گرفت. نه اینکه پیشتر هم مصالحهای باشد، همه اختلافات و تنشها در صحنهای علنی آخرین سال مجلس نهم نمایان شد اما مخالفت رقیبان روحانی به سطوح مختلف کشیده شد و از نقد مستقیم عملکرد دستگاه دیپلماسی عبور کرد. این فرایند با تحصن برخی در اعتراض به امضای برجام در برابر مجلس شورای اسلامی آغاز و با انتقاد از عملکرد دولت در حوزه اقتصادی و فرهنگی و افشای اسنادی در ارتباط با پرداختهای چندصدمیلیونی که اخیرا طرح شده، گسترش یافت. پیرو این اقدامات در رسانههای مکتوب خط تکدورهایشدن پی گرفته شد؛ امیررضا واعظیآشتیانی، فعال سیاسی اصولگرا که از اعضای تشکل آبادگران که دیگر کمتر از آن حتی نام برده میشود، در تأیید آرزوی مخالفان هفته پیش گفت که «خلافواقع است اگر تصور کنیم ریاستجمهوری برای همه افراد باید دودورهای باشد. اگر مردم اقبال نشان ندهند و درعینحال نامزد و گفتمان جدید نکات مهمی را مطرح کند، هیچ بعید نیست که دولت روحانی یکدورهای باشد». به نظر میرسد او یکی از تقویتکنندگان پیشفرض تکدورهایشدن دولت یازدهم باشد. همانطورکه مسعود میرکاظمی، وزیر نفت دولت یازدهم و عضو جبهه پایداری هم بر این مدار در کنار او ایستاده و بهتازگی گفته: «آنچه مسلم است این است که دولت بعدی اصولگراست و این دولت در چهار سال آینده نخواهد بود و به این شک ندارم». البته به همان میزان که طیفهای مختلف جریان اصولگرا، در موضعگیری خود با این ایده همراهی کردند، اصلاحطلبان هم به سکوت ننشستند. از فیضالله عربسرخی، عضو شورای مرکزی سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی گرفته تا ابوالفضل شکوری، عضو شورای مرکزی حزب اعتماد ملی، در واکنش به این دست سخنان به رد احتمال امکان آن اشاره کردند. عربسرخی با تکیه بر این استدلال که حتی دولت احمدینژاد که همهچیز را شخم زد و نابود کرد، از قاعده تکدورهایشدن مستثنا نشد، به مخالفت با جریان رقیب ادامه داد و شکوری هم با تأیید استدلال عربسرخی تأکید کرد که حتی دولت احمدینژاد که دولتی ناموفق بود هم یکدورهای نشد. دودورهای بودن یک رئیسجمهور نه یک قانون، بلکه یک سنت در کشور ماست. همچنین بنا بر گفته صادق زیباکلام، تحلیلگر مسائل سیاسی، در سیاست داخلی به نظر میرسد که محبوبیت روحانی همچنان باقی مانده است و شواهدی در دست نداریم که نشان دهد تعداد قابلتوجهی از ۱۹میلیوننفری که سال ۹۲ به ایشان رأی دادند، ناراضی هستند و اگر آقای روحانی در دور دوم نامزد شود، به وی رأی ندهند. تحمل میکنیم... از طرفی علاوه بر چهرههای شاخص و نزدیک به دولت، سخنگوی نهاد ریاستجمهوری هم هفته گذشته به این ایده و پیشفرض واکنش نشان داد. محمدباقر نوبخت، به عنوان سخنگوی دولت پس از ماهها سکوت در برابر این یادداشت و درنهایت در پاسخ به سؤالی که در نشست خبری هفتگیاش در آخرین هفته خرداد مطرح شد، گفت: عکسالعملی نسبت به این مسئله نداریم؛ هرکسی نظر خودش را میتواند بدهد؛ خب طبیعی است منتقدان و رقبای سیاسی از هیچ اقدامی برای پیشروی فرو گذار نمیکنند و ما هم تحمل میکنیم. اینکه نوبخت به عنوان مقامی رسمی از سمت دولت به آرزوی جریان رقیب با اکتفا به این جمله که «تحمل میکنیم»، واکنش نشان داد، جای تأمل دارد و میتواند به طرح این سؤال بینجامد که استراتژی دولت و جریانهای نزدیک به آن در برابر تقویت ایده تکدورهایشدن چیست و چگونه میتوان مانع از پیشروی آن شد؟ سکوت نسبی و دورهای جریان اصلاحات در برابر اوجگیری اثرات فرض یالثارات، شاید پاسخ سؤال باشد و مؤید این نکته که افزایش پرداخت رسانهای و همچنین گفتمانی به گسترش دامنه نفوذ و در پی آن اهمیت این ایده کمک خواهد کرد و در نتیجه به عمد توسط رهبران اعتدال و اصلاحات نادیده گرفته شده است. مخالفان دعا میکنند یا عمل؟ همان اندازه که اصلاحات و اعتدال تحمل کرده، مخالفان ترمز بریدهاند. گواه این ادعا، بازخوانی رفتار سیاسی جریان اصلاحات است و اشاره به مواجهه آنان با نمونههای مشابه. عملکرد مخالفان همواره با تهاجم توأمان بوده و در مقابل اصلاحطلبان همیشه بر گفتوگو و مدارا تأکید کردهاند. مخالفان بارها اعتراض خیابانی بدون مجوز داشتهاند و اصلاحطلبان حتی در زمان حضورشان بر مسند قدرت، تجمعات قانونیشان برهم میخورد. مخالفان سفارتخانه انگلیس و عربستان را تصرف و اصلاحطلبان در پاسخ همه را دعوت به آرامش میکردند. مخالفان از گسترش فساد در اقتصاد ایران مینالیدند و سند افشا میکردند و اصلاحطلبان بر لزوم تغییر ساختار اداری پا میفشردند. حالا اما سناریوی «تکدورهایشدن» در شرایطی که یک سال تا انتخابات ریاستجمهوری 96 مانده، پیشرو است و اصلاحطلبان تحمل میکنند و مخالفان دعا. اجابت دعای آنان اما در گرو عمل آنهاست و باید پرسید این جریان که اکنون از مجلس شورای اسلامی بازمانده، میخواهد برای بازگشت به قدرت چه کند؟ سؤالی که آینده دولت یازدهم تا حدودی به آن بستگی دارد و موشکافانهتر اگر بررسی شود، نقشه راه جریان رقیب به واسطه آن ترسیم خواهد شد. با استناد به تیتر این یادداشت، میتوان از آرزو و دعای آنان، استنباط تهدید داشت و به انتظار فروپاشی دولتی نشست که نتوانسته اوضاع اقتصادی و فرهنگی داخلی را سامان دهد اما سناریوی تکدورهایشدن به مرحله ویرانی یازدهمین دولت جمهوری اسلامی ختم نخواهد شد. مرحله بعد، محل اختلاف جریان رقیب است و پاشنه آشیل آن؛ معرفی چهرهای که در قامت ریاستجمهوری، محور وحدت اصولگرایان باشد و به همگرایی آنان منجر شود. همان گزینه که جایش در انتخابات 92 خالی بود و این روزها بر سر گزینههای احتمالی از جمله محمود احمدینژاد نزاع است و درگیری. پیداست اصولگرایان امروز بر کشتی شکسته گروهی سوارند که گاه آن را اقلیتی مستبد میخوانند و گاه به لزوم اتحاد با آنان تأکید میکنند. آنان نمیدانند برای دستیابی دوباره به قدرت، باز هم دستبهدامن این گروه اقلیت شوند که حضورشان در فهرست تهران جریان اصولگرا، از سوی خود اصولگرایان سنتی به عنوان عامل شکست تلقی شد یا اینکه دست به پالایش خود بزنند و خود را از دست این جریان راحت کنند؟ تجربه نشان داده که این همراهی مقطعی درست در بزنگاهی تاریخی رنگ میبازد و اتفاقا در مرحله انتخاب، دستانشان را در پوست گردو میگذارد. اتفاقی که در انتخابات ریاستجمهوری سال 96 هم احتمالا بار دیگر خواهد افتاد اما از آن، عبرتی گرفته نخواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.