درباره هولیگانیسم و ریشههای تاریخی و اجتماعی آن
جوانان بیکله بیکله
جام ملتهای اروپای امسال در حالی در فرانسه آغاز شد که شبحی از دلهره و وحشت بالای سر این کشور میچرخید. با آغاز این مسابقات اما این شبح در چهرهای دیگر ظاهر شد و فرانسه را آماج خون و خشونت کرد؛ هولیگانیسم. پس از حملات تروریستی نوامبر 2015 به پاریس، چهره امنیت در فرانسه که میزبان یورو 2016 است، مخدوش شده و دولت این کشور مجبور بود به اشکال مختلف، فوتبالدوستان سراسر دنیا را قانع کند که خطری برگزاری مسابقات جام ملتهای اروپا در این کشور را تهدید نمیکند. اما ضعیفشدن داعش و زمینگیرشدنش در فلوجه و موصل از یکسو و انجام اقدامات امنیتی گسترده در شهرهای مختلف فرانسه از سوی دیگر، باعث شد تهدیدهای تروریستهای داعشی پیش از آغاز مسابقات فوتبال هیچوقت عملی نشود. با وجود این، فرانسه با هجوم هولیگانهای فوتبالی روس مواجه شد که حواشی خشن بسیاری را برای یورو 2016 رقم زدند. هولیگانیسم؛ یک تاریخچه هولیگانیسم از آندست واژههایی است که برای تعریف آن باید سراغ مصداقهایش رفت. مصداق هولیگان کسی است که به عنوان طرفدار دست به رفتارهای تخریبگرانه، خشونتبار و عموما غیرقانونی میزند. در فارسی معمولا واژه «طرفداران اوباش» را معادل هولیگانیسم به کار میبرند. با وجود اینکه طرفداران خشن فوتبال بیشتر با عنوان هولیگان شناخته میشوند و اساسا هولیگانیسم ابتدا در فوتبال شکل گرفت، اما ممکن است طرفداران هر موضوع دیگری نیز دست به رفتارهایی بزنند که عنوان هولیگان به آنها داده شود. علاوه بر این، هولیگان یا کسی که دست به اقدامات تخریبگرانه و خشونتبار میزند را نباید با طرفدار صرف یکی دانست. بهترین تصویری که از هولیگانها تاکنون ترسیم شده است را میتوان در «پرتقال کوکی»، شاهکار کارگردان فقید هالیوود، «استنلی کوبریک» تماشا کرد. هولیگانهای ورزشی و بهویژه هولیگانهای فوتبالی، یکی از معروفترین انواع هولیگانها هستند. بهطوریکه تاکنون تحقیقات زیادی درباره آنها انجام شده و در قالب کتاب یا مقاله منتشر شده است. یکی از این تحقیقات را مرکز تحقیقات فوتبال انگلستان یعنی مرکز «سر نورمن چستر» انجام داده است. انگلستان را کشوری میدانند که در دهه 60 میلادی هولیگانیسم در آن آغاز شد. اگرچه یافتههای تحقیقات مرکز سر نورمن چستر میگوید با وجود اینکه در دهه 60 میلادی بود که برای اولینبار هولیگانیسم فوتبالی به رسمیت شناخته شد و این واژه از سوی رسانههای انگلستان برای توصیف کسانی که مسابقات ورزشی را به محلی برای جدالهای خونین تبدیل میکردند، به کار رفت، اما هولیگانها از اواخر قرن نوزدهم، پابهپای ورزش حرفهای وجود داشتهاند. اگرچه در آن زمان اعمال آنها با عناوین دیگری مانند «قلدری» توصیف میشده است. یکی از اقدامات قلدرها در این دوران قُرق مکانهای ورزشی مثل محلهای برگزاری مسابقات و ممانعت از حضور دیگر طرفداران آن ورزش در آن مکان بوده است. یکی از رویدادهای مهم در این دوران ضربوشتمی بود که پس از مسابقه فوتبال بین دو تیم «پرستون نورث اد» و « استونویلا» در انگلستان اتفاق افتاد. نتیجه این بازی دوستانه 5 بر صفر شد، ولی هم، تیم برنده و هم تیم بازنده از طرف هولیگانها کتک خوردند بهطوریکه یکی از بازیکنان پرستون بهخاطر شدت ضربات وارده بیهوش و به بیمارستان منتقل شد. سال بعد هولیگانهای تیم پرستون با هولیگانهای تیم «کویینزپارک»، که قرار بود مقابل تیمشان بازی کنند، در یک ایستگاه راهآهن قرار گذاشتند و به ضربوشتم یکدیگر پرداختند. این اولینبار در تاریخ هولیگانیسم ورزشی است که زدوخورد به بیرون از باشگاه کشیده میشود. طرفداران تیم پرستون که آن زمان هنوز عنوان «هولیگان» را بر خود نداشتند، در سالهای بعد چنان اقدامات خشونتباری انجام دادند که درنهایت در سال 1905 برخی از آنها دستگیر و به دادگاه احضار شدند. محکومشدن این هولیگانها نیز یکی از اتفاقات ماندگار تاریخ هولیگانیسم است. نکته جالب در این اتفاق متهمشدن زنی 70ساله و الکلی بود که دست به خشونتهای زیادی در جریان زدوخوردهای خیابانی زده بود. آغاز قرن بیستم و تحولات سیاسی این دوران تأثیر بسیار زیادی بر کاهش هولیگانیسم در اروپا داشت. اما با پایان دو جنگ جهانی، هولیگانیسم دوباره جان گرفت. اولین مورد از هولیگانیسم در فوتبال را مربوط به بازی لیورپول و اورتون در فصل فوتبال 1356-1355 انگلستان میدانند که هولیگانهای طرفدار این دو تیم به زدوخورد بسیار شدید با یکدیگر پرداختند. پس از این اتفاق؛ در انگلستان هر سال 25 مورد زدوخورد بین هولیگانهای فوتبالی در این کشور گزارش شده است. بهعلاوه، هولیگانیسم در دیگر کشورهای جهان نیز در طول این سالها رشد فزایندهای داشته است. بهطوریکه مرکز تحقیقات فوتبال انگلستان میگوید در ابتدای دهه 90 میلادی در سرتاسر دنیا پنج هزار نفر بهخاطر دستزدن به اعمال خشونتبار در حواشی مسابقات فوتبال دستگیر شدهاند. این عدد یعنی برای هر مسابقه 2.4 نفر. چرا فوتبال؟ اگرچه میتوان ردپای هولیگانیسم را در دیگر ورزشها نیز پی گرفت، اما بیش از هر چیز، این پدیده با فوتبال گره خورده است. اما چرا وقتی از هولیگانها نام میبریم بلافاصله هولیگانهای فوتبالی را بهخاطر میآوریم؟ مرکز تحقیقات فوتبال انگلستان دلایل چندی را دراینباره برشمرده است. یکی از دلایل را باید در قدرت هولیگانهای فوتبالی در سراسر جهان دانست. هولیگانهای فوتبالی هر کشور معمولا از دیگر هولیگانها معروفتر هستند و این موضوع به ماهیت ورزش فوتبال نیز مربوط است. مرکز سر نورمن چستر میگوید یکی دیگر از دلایل را باید در ریشههای غیرطبقاتی ورزش فوتبال دانست. فوتبال ورزشی متعلق به همه طبقات جامعه است. فوتبال یکی از ورزشهای موردعلاقه بچههای تمام دنیاست؛ چه فقیر و چه غنی، چه باسواد و چه بیسواد و همین باعث شده است فوتبال در عمیقترین لایههای جامعه هم نفوذ پیدا کند. علاوه بر این، دلیل دیگر شکلگیری هولیگانیسم فوتبالی را باید در ذات مردانه فوتبال جستوجو کرد. امروز همه ما میدانیم در کنار تیمهای قدرتمند فوتبال مردان در جهان، زنان زیادی هم هستند که پا به توپ میشوند. اما فوتبال چه در آغاز شکلگیری و چه اکنون و با وجود حضور مدعیان قَدری مثل زنان فوتبالیست، همچنان ورزشی با غلبه مردان بر آن باقی مانده است. مرکز تحقیقات فوتبال انگلستان حتی پا را از این هم فراتر گذاشته و میگوید در انگلستان که هولیگانهای آن از معروفترین هولیگانهای جهان هستند، مسابقه فوتبال نوعی مبارزه نمادین برای مردان طبقات پایین جامعه محسوب میشود. بههمیندلیل است که این مردان طرفدار فوتبال در این طبقات سرمایهگذاری عاطفی بسیار زیادی روی فوتبال انجام میدهند. از سوی دیگر، هولیگانهای مرد و متعلق به طبقات پایین جامعه معمولا طرفدار تیمها و بازیکنانی هستند که به سرسختی و حتی گاهی قلدری معروفند. با وجود این دلایل، باز هم سؤالات دیگری پابرجاست. برای مثال، نمیتوان تنها ماهیت مردانه فوتبال را دلیلی بر هولیگانیسم دانست، چراکه ورزشهای خشنتر و مردانهتری نیز درحالحاضر در جهان وجود دارد که یا اساسا هولیگانی حول آنها شکل نگرفته است یا اگر هولیگانی هم وجود داشته باشد، دردسرهایشان به اندازه دردسرهایی که هولیگانهای فوتبالی خلق میکنند، نیست. برای مثال، میتوان به ورزشهایی مانند بوکس یا فوتبال آمریکایی اشاره کرد. همچنین اگر بخواهیم بپذیریم مسابقه فوتبال نمادی از مبارزه طبقاتی و بازتابدهنده تمایلات طبقات محروم جامعه برای پیروزی و بیرونرفتن از وضعیتشان است، پس چرا شاهد درگیری بین هولیگانها در مکانهایی غیر از ورزشگاهها و در ساعاتی غیر از ساعات مسابقه هستیم. این مرکز در تحقیقات خود به نتایجی دست یافته است که شاید پاسخی برای این سؤالات باشد. برای مثال یکی از ویژگیهای هولیگانها سن آنهاست. آنها معمولا افرادی هستند که سومین دهه از عمر خود را میگذرانند. یعنی معمولا هولیگانها بین سنین 20، 30 سال قرار دارند. این سن با ویژگیهای هیجانی خاصی شناخته میشود و شاید بههمیندلیل است که به آن دوران اوج جوانی گفته میشود. البته نباید این موضوع را نیز نادیده گرفت که لیدرهای هولیگانها معمولا در سنین بالاتر هستند. علاوه بر این، هولیگانها معمولا جوانانی هستند که بهلحاظ اقتصادی مستقل نیستند. به عبارت سادهتر، معمولا هولیگانها بیکار هستند و دارای موقعیت اجتماعی و اقتصادی باثبات نیستند. همه اینها باعث میشود فرد چیز ارزشمندی برای از دستدادن نداشته باشد و بهراحتی به هر کاری که میخواهد، دست بزند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.