|

تاريخ فلسفه راتلج به جلد پنجم رسيد

تاريخ عصر روشنگري

دانشجويان فلسفه واحدهاي بسياري را بايد تحت عنوان كلي «تاریخ فلسفه» پاس كنند. منبع دانشجوياني كه به زبان فارسي مي‌خوانند غالبا «تاريخ فلسفه کاپلستون» است؛ به‌عنوان جامع‌ترین تاریخ فلسفه‌ای که تا به امروز به زبان فارسی ترجمه شده است. هرچند پیش از اینها تاریخ فلسفه اميل بريه، برتراند راسل و ویل دورانت نیز به فارسی برگردانده شده بودند اما تا به ‌امروز کاپلستون به‌عنوان تنها منبع دانشگاهی معرفی شده است. در دوسال گذشته يكي از معتبرترين متون دانشگاهي، تاریخ فلسفه راتلج، در ايران ترجمه و منتشر شده كه اخيرا به جلد پنجم رسيده است. عنوان جلد پنجم، «فلسفه بريتانيايي و عصر روشنگري» است كه تا حدودي از حيث شماره مجلد و موضوع با كاپلستون هم‌پوشاني دارد. اما شايد تفاوت عمده تاريخ فلسفه‌هاي رايج در بازار با راتلج در اين باشد كه کتابی (مرجع) با یک نویسنده و چندین مترجم، جای خود را به کتابی با چندین نویسنده و ویراستار و چند مترجم داده است. تاریخ فلسفه راتلج توسط استادان هر حوزه در ١٠ جلد تدوین شده و در مقایسه با کاپلستون، حوزه مطالعات تاریخ و ‌اندیشه فلسفی را تخصصی‌تر دنبال می‌کند. اين دوره چند دهه بعد از کاپلستون توسط متخصصان تاریخ فلسفه نوشته شده و به‌این‌ترتیب مباحث جدیدی را دربر می‌گیرد. دوره راتلج را متخصصان مختلف نوشته‌اند که اغلب هم با یکدیگر اختلاف‌نظر دارند. ازاين‌رو، در هر جلد، هم روایت تاریخ فلسفه آن دوره را مي‌خوانيم و هم در خلال متن، از اختلاف‌‌نظرهای پژوهشگران در این حوزه مطلع مي‌شويم. به‌علاوه حجم ارجاع‌ها و کتاب‌شناسی راتلج با ديگر آثار قابل‌‌مقایسه نیستند. به همين دليل تاريخ فلسفه راتلج را بسيار متأخرتر و به‌روزتر مي‌دانند. تاريخ فلسفه، همان‌طور كه از نامش برمي‌آيد، بيانگر وحدت دو رشته بسيار متفاوت است كه هركدام قيدوبندهايي جدي بر ديگري تحميل مي‌كند. ازاين‌رو، تاريخ فلسفه بايد بتواند با درك كامل از «ديدگاهي متكي بر دوران»، متفكران آن دوران و چارچوب‌ مفهومي‌شان را توصيف كند. ادعاي ويراستاران اين مجموعه اين است که به‌دنبال چيزي فراتر از توصيف هستند؛ چيزي كه بيشتر معطوف به جنبه‌هاي انتقادي تعيين‌كننده‌اي است: به اين اعتبار كه هرقدر در پي بسط يك استدلال هستند، در جست‌وجوي اقناع آن نيز هستند. در هر جلد سرفصل‌ها برحسب فیلسوفان تأثیرگذار یا جریان‌های غالب تقسیم شده‌اند و این کاملا بسته به موقعیت و اهمیت متفاوت است. از سوی دیگر ویراستاران کتاب نیز مدعی شده‌اند که کوشیده‌اند مقالات این کتاب برای مخاطبان غیرحرفه‌ای فلسفه نیز کاربرد داشته باشد و به داده‌های پایه‌ای و مقدماتی فلسفی آنها کمک کند و برای دانشجویان فلسفه نیز تکمیل‌کننده مرجع‌های قبلی آنها باشد. اما درباره اين مجلد: اين مجلد به تاريخ فلسفه اروپايي مي‌پردازد كه از اواخر قرن هفدهم ميلادي و در طي اكثر قرون هجدهم عموما به‌عنوان روشنگري شناخته مي‌شود؛ دوره واكنش عليه سيستم‌هاي جاه‌طلبانه متافيزيكي فيلسوفان عقل‌گراي قرن هفدهم. روشنگري مفهومي است كه در طول اين دوره به‌عنوان يكي از مفاهيمي تثبيت شد كه آوانگاردها با آن درباره خودشان و پروژه‌شان فكر مي‌كردند. جالب است بدانيم روشنگري در مقام يك اصطلاح تا قرن نوزدهم جا نيفتاده بود. در قرن نوزدهم بود كه در نگاهي به گذشته كليت اين دوره از اين اصطلاح استفاده شد. بااين‌حال خاستگاه آن به قرن هجدهم و بريتانيا بازمي‌گردد. مورخان اتفاق‌نظر دارند كه فلسفه در قرن هجدهم در انگلستان و ايرلند شكوفا شد. ولز، ريچارد پرايز را معرفي كرد، درحالي‌كه ايرلند، بركلي و برك را داشت. ايرلند همچنين فرانسيس هاچسن را عرضه كرد كه هيوم و فيلسوفان روشنگري اسكاتلندي بسيار مديونش هستند. اسكاتلندي‌ها هم به‌نوبه خود تأثیر قابل‌توجهي بر روشنگري آلماني گذاشتند كه از عمده‌ترين اين تأثیرات، تأثیرشان بر فلسفه كانت بود. روايت اين كتاب در همين مسير حركت مي‌كند. براين‌اساس فصل‌هاي كتاب معمولا به دو چهره يا گروهي از افراد اختصاص يافته است. اين مجلد با هربرت اهل چربوري و افلاطونيان كمبريج، نيوتن و روشنگري اوليه انگليسي آغاز مي‌شود. لاك در فصل‌هاي بعدي چهره‌‌اي كليدي خواهد بود، هم به دليل اهميتش در تحول فلسفه بريتانيايي و ايرلندي و هم به دليل تأثیر شكل‌دهنده‌اش بر كليت روشنگري. مجلد حاضر مباحث مربوط به روشنگري اسكاتلندي و تأثیر آن بر روشنگري آلماني و در نتيجه تأثیر آن بر كانت را شامل مي‌شود. انديشه فرانسوي كه به‌نوبه خود بر روشنگري راديكال متأخر، به‌ويژه بنتام، تأثیر گذاشت در همين مجلد مورد ملاحظه قرار گرفته است. اين كتاب فصل‌هايي معتبر و واضح را از متخصصاني پيشرو كنار هم آورده است و مقدمه‌اي محققانه را بر اين دوره از تاريخ فلسفه عرضه مي‌كند؛ از جمله فصل‌هاي كتاب مي‌توان به بركلي، هيوم، اخلاق‌گرايان قرن هجدهم، ويكو، روسو و برك اشاره كرد. به‌طورخلاصه: فصل آغازين بر جرياني متمركز است كه تأكيد روشنگري بر عقل و رواداري از پيش در انديشه‌شان شكل گرفته بود. فصل آخر به آغاز واكنش عليه مفاهيم و ارزش‌هاي روشنگري مي‌پردازد كه تا پايان قرن هجدهم ادامه يافت. به‌اين‌ترتيب «روشنگري» مفهومي وحدت‌بخش است. درعين‌حال بايد اين را پذيرفت كه تاريخ‌هاي فلسفه اغلب متعهد به استفاده از اين مفهوم نيستند. درعوض، برخي اوقات براي مشخص‌كردن فلسفه اين دوران از اصطلاح «تجربه‌گرايي» استفاده مي‌كنند و آن را در برابر «عقل‌گرايي» دوره پيشين قرار مي‌دهند. البته مفاهيم ديگري هم بوده‌اند كه براي فهم تحول فلسفه در اين دوره به‌عنوان مفهوم مركزي پيشنهاد مي‌شود؛ مثلا افزايش فيلسوفان غيرروحاني در اين دوره يا گسترش استفاده از زبان معمولي به‌عنوان حالت صورت‌بندي انديشه‌هاي فلسفي. يا حتي مي‌توان به عرفي‌شدن فلسفه و رشد تمايل به دين طبيعي پرداخت. اين مجلد همچنين حاوي واژه‌نامه‌اي از اصطلاحات فني، يك جدول گاه‌شمار از وقايع مهم سياسي، فلسفي، علمي و وقايع فرهنگي ديگر است. استوارت براون، ويراستار اين جلد، استاد فلسفه «اوپن يونيورسيتي» است. او نوشته‌هاي پردامنه‌اي درباره فلسفه قرن هفدهم و هجدهم دارد و كتابي هم درباره لايب‌نيتس نوشته است. براون مجموعه‌مقالات فلسفي متعددي هم گرد آورده است از جمله: فيلسوفان روشنگري و نيكولاس مالبرانس: منتقدان فلسفي و پيروان او.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.