راز بقای پوتین
آندره کولسنیکوف* . ترجمه: هادی آذری
دوسال پیش فرایندی طولانیمدت از اقتدارگرایی و انزوای روزافزون روسیه تحت ریاستجمهوری «ولادیمیر پوتین» با انضمام شبهجزیره کریمه به اوج خود رسید. اما درحالیکه بخش وسیعی از جامعه جهانی این اقدام را محکوم میکردند، گویا این اقدام به مذاق روسها خوش آمده بود. درواقع، بازگشت این شبهجزیره به قیمومیت روسیه تأثیر شگرفی بر احساسات عمومی در روسیه داشت؛ تأثیری که بهنظر در میانه چالشهای سیاسی و اقتصادیاي که روسیه با آنها مواجه است، جاپای پوتین در قدرت را مستحکمتر کرده است. در ماه مارس سال 2016 میلادی، 83 درصد روسها از انضمام کریمه به روسیه حمایت کردند، درحالیکه تنها 13 درصد مخالف آن بودند. حتی ترقیخواهان که برخیشان بین سالهای 2011 تا 2013 در میدان «بولوتنایای» مسکو علیه رژیم دست به تظاهرات زدند، در مسئله کریمه البته با برخی ملاحظات، حمایت از پوتین را منطقی میدیدند. درواقع، درحالحاضر درخصوص مسئله کریمه، پوتین رأی موافق 80 درصد روسها را در جیب دارد که نشانه همنظربودن او و روسها در مورد کریمه است. اینکه چرا انضمام کریمه چنین حمایت گستردهای را بهدنبال داشته، دلیل ساده و مشخصی دارد؛ برای اکثر روسها، کریمه، هم بهلحاظ فرهنگی و هم جغرافیایی همچنان بخشی از «امپراتوری» است. البته، مسئله انضمام کریمه مسئلهای نیست که از حمایت تمامی روسها برخوردار باشد. درواقع، مخالفان این حرکت با این استدلال که کریمه یک قلمرو اشغالی است، سخت بر موضع خود پای میفشارند. بااینحال، این گروه اقلیتی کوچک را تشکیل داده و فاقد هرگونه تأثیرگذاری واقعیاند (و رژیم نیز این را میداند). دورتادور این گروه را مردمی فراگرفتهاند که بدون چونوچرا از مقامات و علیالخصوص شخص پوتین دفاع میکنند. با فرض عواقب و پیامدهای انضمام کریمه از جمله تأثیر اقتصادی تحریمهای غرب که در کنار کاهش قیمت نفت فشار مضاعفی را بر اقتصاد روسیه وارد خواهد آورد، این واکنش از سوی مردم روسیه تأملبرانگیز است. یقینا عاملی احساسی در این واکنش دخیل است اما این مسئلهای نیست که با فریب افکار عمومی بهواسطه تبلیغات و پروپاگاندا ایجاد شده باشد. درواقع، دلیل اصلی حمایت روسها از انضمام کریمه، بهنظر صرفا این است که اکثر روسها با این قضیه موافقند. برای روسهای متوسطالحالی که کنترل از راه دور کریمه را بار دیگر بهدست آوردهاند، همرنگ جماعتشدن جذابتر از بههمریختن کاسه و کوزه است. به همین خاطر روسها کاملا از اینکه به شکلی نقادانه به این اتفاق بیندیشند، اجتناب میکنند. به لطف کریمه، این حمایت مصمم از سیاستهای مسکو به عملیات نظامی «عادلانه»، «تدافعی» و «پیشگیرانه» روسیه از دونباس تا سوریه و حتی جنگ تجاری با ترکیه نیز تعمیم یافته است. باوجود مخاطرات آشکاری که این اقدامات بهدنبال دارد، روسها این روایت را پذیرفتهاند که این اقدامات نظامی برای حفظ ثبات ضروریاند؛ البته اگر نخواهیم به نقش این اقدامات در تجدید جایگاه روسیه در مقام یک «ابرقدرت» اشارهای کنیم. علاوهبراین، روسها بهنظر از سوءمدیریت اقتصادی پوتین نیز دقیقا بهخاطر وخامت اوضاع اقتصادیشان، دفاع میکنند. روسها که بعد از فروپاشی شوروی به مردمی متوسطالحال تبدیل شدهاند، بهسرعت همان عادات مربوط به فرهنگ قناعت که مربوط به گذشته چندان دوری هم نیست را بار دیگر در پیش گرفتهاند. توجه آنها به کسبوکار و برآوردهکردن نیازهای اولیه مانند غذا و پوشاک جلب شده است و تنها عده معدودی به این فکر میکنند که چرا استانداردهای معیشتی آنها اینقدر تنزل یافته است. از طرفی نمیتوان آنها را سرزنش کرد. از همه اینها گذشته، آن روسهایی که به بستر سیاسی توجه دارند، بلافاصله با واقعیت تلخی روبهرو میشوند: رژیم هرگونه مخالفتی را حداقل با زدن برچسب «افراطیگری» در نطفه خفه میکند. این اتفاقی است که برای منتقدان متعددی رخ داده است. به همین خاطر است که تظاهرات علیه برخی سیاستهای دولتی نهتنها کام رژیم را تلخ نمیکند بلکه شیرین هم میکند. بدون تغییر بنیادین در نظام سیاسی، محتمل بهنظر نمیرسد که چنین تظاهراتهایی حتی در صورت تکرار، حالتی بیش از حد انتقادی بگیرد و بدون اعتراض انتقادی، تغییر نظاممند چندان محتمل نخواهد بود. از دیگرسو، در غیاب رقابت باز و آزاد سیاسی، پوتین، نظامی از کنترل و توازن در درون نخبگان ایجاد کرده است. اکنون گروهی از لیبرالهای وفادار، مناصب اقتصادی و مالی کلیدی را در اختیار دارند که در کنار سردمداران ارتش و سرویسهای اطلاعاتی از جمله شورای امنیت این کشور، توازنی را برقرار کنند؛ شورای امنیت ملی روسیه یکی از آن ساختارهایی است که در طرح تئوریهای توطئه از سوی غربیها ید طولایی دارد. البته، تمام اعضای این گروه نخبگان باید بهصورت مداوم وفاداری خود به پوتین را ثابت کنند. این سیستم، مانع از تحرک نخبگان روسیه برای تغییر میشود (برخلاف گذشته که این نخبگان آغازگر اصلاحات میشدند) و متعاقبا راه را برای هرگونه فتنه ضدپوتین میبندد. این اقدامات باعث میشود تا رژیم نیز حداقل در شرایط کنونی نسبتا باثبات بهنظر آید. درواقع، مسکو از سال 2012 بهبعد عملا با شیبی نرم در مسیر قدرتگیری بود و حالا که حمایتهای مردمی بعد از غائله کریمه، برایش اندکی زمان خریده است، در تلاش است تا اوضاع نابسامان اقتصادی، سیاسی و اجتماعی روسیه را رفعورجوع کند. البته زمانی که دولت حاکم برای انجام این کار در اختیار دارد، محدود است. به همین خاطر است که پیش از انتخابات پارلمانی سپتامبر، کرملین میکوشد توجه افکار عمومی را به «تهدیدات» داخلی جلب کند؛ این تهدیدات داخلی همان مخالفان و اپوزیسیون سیاسی هستند که تحتعنوان «خائن» از آنها یاد میشود. در سال 1970 میلادی، «آندری آمالریک»، یکی از مخالفان شوروی، در مقالهای پیشگویانه این پرسش را مطرح کرد که، «آیا اتحاد جماهیر تا سال 1984 دوام خواهد آورد؟» حال ما باید بپرسیم که رژیم پوتین چقدر دوام خواهد آورد. بهنظر دولت او تا انتخابات بعدی ریاستجمهوری که در سال 2018 برگزار میشود، دوام میآورد. اینکه آیا انتخابات آتی ریاستجمهوری، ویزای پوتین برای حضور در کرملین را تمدید میکند یا نه، پرسشی است که کرملینشناسان باید به آن پاسخ گویند. * رئیس بخش سیاست داخلی مرکز کارنگی منبع: project-syndicat
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.