یادداشتهایی درباب هنر معاصر
دریچه تفسیر
علیرضا امیرحاجبی
وقتی هنرمندی به تفسیر اثر خود میپردازد، دریچه تنفس عقلانی را روی مخاطب میبندد. خوشبهحال آن هنرمندانی که درباب هنر خود چیزی نمیگویند که گفتن با هنر در تناقض است. حوزه هنر حوزه گفتن نیست؛ بهخصوص در هنرهای تجسمی که به ادراکات حسی وابسته است و نیز زمان. زمان خلق و سپس رهاکردن اثر در محیطی که مخاطب با آن درگیر میشود. نباید در مواجهه با تفسیر آزاد و گاه متضاد اثر یا رویدادی هنری برآشفت. زمینههای متنوع فرهنگی و اجتماعی زیست انسانی این حق را به هر بیننده میدهد که برداشتی کاملا شخصی با اثر یا رویداد هنری داشته باشد. این حق فردی در ذات هنر نیز نهفته است. هنر نیز در بطن خود انفرادی است. در نتیجه برخوردهای مخاطبان (چه خاص و چه عام) انفرادی و متفاوت است. این از ویژگیهای هنر معاصر است: «بهرسمیتشناختن تکثر آرا به همراه رواداری نسبت به تفسیرهایی که حتی هنرمند از کنار آنها هم عبور نکرده است». هر دو سمت مشغول به کار خود هستند. هنرمند خلق میکند و مخاطب میبیند و تفسیر میکند. بخشی از اثر متعلق به مخاطب است. مخاطب مالک اثر است. چند وقت پیش پرفورمنسی مینیمالیستی را طراحی و اجرا کردم به نام ابتدای میم که برگرفتهای بود از شعر تهران اثر محمد آزرم. تکرار بیوقفه دو کلمه آدمها و ماشینها. تفسیر و تحلیلهای بهشدت متضاد و زیبایی را شاهد بودم که یک نمونه کوتاه مختصر و مفید آن متنی کوتاه است تحت عنوان «درجستوجوی بیثباتی» نوشته امید شلمانی؛ هنرمند عکاس که با زاویه دید دیگران بسیار متفاوت بود. به همین دلیل این متن را در زیر میآورم تا نمونه تکثر ایدهها واضحتر نمایان شود: «جنگ با تمام پیچیدگیهای تکنیکال، انگیزه سادهای دارد (قدرت در تسلط) اما همواره خود را پشت شعارهای استوار بر ایدههای درهمتنیده و پیچیدهای پنهان میکند که نهتنها نسبت به جنگ بیرونی است بلکه کاملا بیارتباط میآید و به همین دلیل جنگ را باید خشنترین نوع مغالطه سیاسی دانست و از بد روزگار در خاورمیانه عزیز ما این مغالطه سیاسی عملا با التقاطی از کشتار به مدرنترین شکل ممکن و شعارهایی که ریشه در سنتهای دیرینه مردم منطقه دارد، در راه رسیدن به بدویترین آرزوی جنگافروزان (سلطه) همراه گشته و روزگار ما را به نژادپرستی و تکفیر و بهتازگی خلاقیت در کشتار گره زده، درنتیجه ما را از رسیدن به آرزوی دیرینِ حکشده بر قلبهایمان یعنیثبات و درنهایت صلح دور کرده است. در اینجاست که به گمان من، ما گرفتاران این آتش باید برای تحقق صلح پایدار در این آرزو تجدیدنظر کنیم و با واقعیت منطقه خود روبهرو شویم، واقعیتی که تا به امروز آن را وارونه دیدهایم. باید آرزوی رسیدن به ثبات را از دلهای خود پاک کنیم چراکه ازقضا منطقه ما یکی از باثباتترین نقاط جهان است؛ بله درست خواندید؛ یکی از باثباتترین مناطق جهان، چراکه ثبات یک مفهوم کلی است و میتواند هم در نیکی و هم شرارت تحقق یابد و چیزی که در این جغرافیا همواره ثابت بوده، جنگ است و آدمهایی که هر روز به خاک میافتند و به زبان موسیقایی یک کنترپوان سیاه-خون در مقابل خون- بر خط افقی مرگ در کلیتِ ثابتِ جنگ. اینجاست که باید دست این ثبات شوم رو شود، باید کنترپوانزدایی شود و در این راه هر ایدهای ولو در ابعادی کوچک، حتی در حد یک ایده موسیقایی برای رسیدن به صلح به اندازه خود، روشنگر و نافذِ فایده خواهد بود. بیستوهشتم اردیبهشت در نشر هنوز، یکی از همین ایدهها فرصت بروز پیدا کرد و خوشبختانه من هم از شاهدان بودم. اجرائی درخشان مبتنی بر پنج قطعه موسیقی مینیمال اثر علیرضا امیرحاجبی همراه با پرفورمنسی از هومن داوودی در محیطی نسبتا امیدوارکننده و عمومیتر از فضاهای معمول برای اجرای این نوع پرفورمنس، چراکه بالقوه در خود امکان بیشتری برای مواجهه مخاطب ناآشنا با هنر مینیمال را مدنظر داشت. اجرائی که مخاطب خود را دعوت میکند به درک مفهوم تکرار، تکرار یک فیگور یا یک جمله یا حتی یک نت در بازه زمانی کشیده. تکراری که دعوت میکند به درکِ بیمعنایی و آنچیزی که به این صورت تهی، مفهوم میبخشد (آدمی). البته توجه من بیش از مسائل فنی مربوط به موسیقی (با وجود کمی آگاهی به آن، اقرار میکنم که در حیطه تخصصم نیست) معطوف شد به تأثیری که میتواند چنین اتفاقاتی در شرایط موجود داشته باشد. قطعا مضحک خواهد بود تصور اینکه بتوان با اجرای چند پرفورمنس مینیمال، شرایط منطقه را تغییر داد اما چنین رویدادهایی میتواند آرامآرام به درک عمومی از بیمعنایی تسلسل جنگ و روشدن متریال اصلی آن (سلطه) کمک کند زیرا در این ایده مینیمال، شما هر آن چیزی را که بیرونی است از موسیقی و پرفورمنس میزدایید و مخاطب را با هسته درونی موسیقی و کنش اجرائی یعنی یک حرکت و جمله بسط دادهنشده یا یک نت آغازین روبهرو میکنید که میتواند تا بینهایت کشیده شود تا جایی که حتی دیگر شنیده نشود و این دقیقا همان اتفاقی است که ما در منطقه تجربه میکنیم؛ جنگی آنقدر کش آمده که بسیاری از ابعادش حتی برای یک وجدان حساس نیز بهسختی دریافتشدنی است. جنگی که در یک ثبات خونین، خودش اصلیترین سلطهگر منطقه است و زنان و مردان و کودکانی را که دومینووار به خاک میکشد، تکرار کشتاری است که هر ایدهای را پوچ میکند حتی سلطه را».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.