به مناسبت زادروز استاد فقید هانیبال الخاص
شمایلکش قصهگوی نقاشی معاصر ایران
احمدرضا دالوند
هانیبال الخاص در 26 خرداد ۱۳۰۹ از پدر و مادری آشوری در کرمانشاه متولد شد. پس از نزدیک به شش سال از خاموشی هانیبال، به مناسبت زادروزش و به احترامش این نوشتار مختصر تقدیم میشود. الخاص، آمیزهای از شاعر، معلم، نقاش و قصهگو بود که در طول حیاتش هزاران دوبیتی، قصیده، هایکو، منظومه و غزل به زبان آشوری سرود. چهار کتاب آموزش هنر تألیف کرد، از نقاشی کودکان به شوق میآمد و برای صدها نقاشی از بچههای مختلف زیرنویسهای شاعرانه و غیرمنتظره نوشته است. نقدنویسی کرد و برای دهها کتاب، روی جلد کشید. در بیش از نیمقرن، هزاران تابلوی کوچک و بزرگ و بیش از ۳۰۰ مترمربع نقاشی دیواری کشیده است. هانیبال الخاص یکی از مهمترین نقاشان معاصر ایران در یک قرن اخیر است و در زمره درگذشتگانی همچون کمالالملک، محمود اولیا، حسین شیخ، برادران پتگر، محمود جوادیپور، علیمحمد حیدریان، حسین قوللرآغاسی، محمد مدبر، جعفر روحبخش و به طور غیرمستقیم متأثر از جریان نقاشی قهوهخانهای در خاطره تاریخی هنر معاصر ایران باقی مانده است. اما هانیبال بیشتر از هر نقاشی در یک قرن اخیر به مضمون انسان در آثارش پرداخته است. این نقاش رمزنگار و این معلم رمزگشا، ویژگیهایی داشت که هنگام تدریس اغلب به سبب آشنایی وسیع او با ادبیات و شعر، با جادوی کلام و با لرزش صدا و نم اشک همراهی میشد و کلاس را به وجد میآورد. در بیشتر تابلوهایش ما را به زندگی، به رنگ و به شعر دعوت میکرد. در آثار چندلت و بزرگش که در ابعاد متریک اجرا شدهاند، سرود انسان را بر پرده نقش میزد. او نقاشی بود که آدم را هرچهزیباتر و دنیا را هرچهمهربانتر میخواست. آنچه در تابلوهای الخاص اهمیت داشت، نمایش اندامهای انسانی بود. اندام انسان با همه عواطف، شادیها و رنجهایش. اصلا «موضوع» در پردههای این هنرمند، عشق و عاطفه انسانی است که با مهارت ویژه نقاش تجسم پیدا میکند؛ حاصلی که تماشاگر را به حیرت وامیدارد. بدیهی است وقتی رنگها چنین شاد و پرطنین در کنار هم مینشینند و درخت، اسب و آدمی چنین سبکبال در رقصی موزون بر صحنه قرار میگیرند، نگاه، سرمست از باده حیرت میشود؛ حیرتی که از مکاشفه طرح و رنگ با پیامی که در پس آن نهان است حاصل میشود. با اینحال، زیباییشناسی شرقی پردههای الخاص بر همه دانش و تجربهای که او از هنر معاصر دنیا اندوخته، سایه میافکند. نقاشیهای الخاص بیشتر به کتیبهها و نقشبرجستههای سنگی شباهت دارند. حتی آداب طرحهای دیدهشده بر نقشبرجستههای تاریخ ایران و آشور نیز بهنوعی در نقاشیهای الخاص رعایت شده، مثل هدیهبردنها و دستهای بهدعابرخاسته. روحش شاد. او در آمریکا درگذشت اما دلش در ایران و با ایران بود. میخواست در اینجا دفنش کنند. 60 سال تدریس کرد. بدون بازنشستگی از دانشگاه کنار گذاشته شد. اما هانیبال الخاص در بالای 60سالگی همهچیز را از صفر شروع کرد. در سن پیری نمایشگاههای زیادی برپا کرد. هرچند موزه هنرهای معاصر تهران هرگز فضای سالنهایش را در اختیارش قرار نداد. یا ناشرانی که دست به نشر کتابهای برخی هنرمندان زدهاند که برخی از این هنرمندان جز در آن کتابها و برخی محافل کوچک هیچ نقشی در هنر معاصر ایران نداشته و ندارند، هرگز به هر دلیل نامعلومی آثار این هنرمند بزرگ و فراموشناشدنی را منتشر نکردند. اما تاریخ نقاشی معاصر ایران کسانی را به عنوان استوانههای تأثیرگذار ثبت میکند که فراتر از محفلگراییهای مرسوم، غربال در دست دارند و صلیب رنج و دلدادگی را بر دوش میکشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.