گفتوگو با امانالله قراییمقدم درباره ریشههای خالکوبی در ایران کهن و امروز:
خالکوبی میکنند که اعتراض کنند!
شرق: پهلوانهای قدیم روی بازوهایشان خالکوبی داشتند، زنان در دورههای پیشین، از خالکوبی برای آرایش و زینت صورت یا نشانهای دال بر ریشههای عشیرهای خود استفاده میکردند و اینها تازه نمونههای کوچکی است از آنچه در دنیا و در پیشینه خالکوبی اتفاق افتاده است. آیا میتوان این رسم قدیمی را به خاطر نوع پیشرفت و گسترش آن، منحرف و مضموم دانست؟ آیا میتوان این آیین تاریخی را از گذشته ایران پاک کرد؟ و از سوی دیگر آیا می توان جامعه را در مواجهه با این مسئله، آموزش ندیده رها کرد؟ اگر پاسخ این سؤالها منفی است، چرا هنوز جامعه نتوانسته جوانانی را که خالکوبی میکنند، بپذیرد؟ آیا از محتوای پیام این خالکوبیها هراسی وجود دارد؟ امانالله قراییمقدم، جامعهشناس و استاد دانشگاه، معتقد است در خالکوبیها، پیام اعتراض یک نسل نهفته است:
آیا میتوان برای خالکوبی، ریشهای تاریخی در ایران متصور شد؟ بر پیشانی و دستهای زنان عشایر ایران، سالهاست که خالکوبی وجود داشته و دارد. این موضوع تازهای نیست و ریشه در فرهنگ ما دارد و اگر نگاهی به داستانهای کهن فارسی هم کنیم، درمییابیم در قدیم نیز، رسم خالکوبی بین گروههای مختلف وجود داشته. برای مثال مولوی در داستان قزوینیها به خالکوبی با اصطلاح «کبودی زن» اشاره میکند و میگوید: « این حکایت بشنو از صاحب بیان / در طریق و عادت قزوینیان/ بر تن و دست و کتفها بیگزند / از سر سوزن کبودیها زنند/ سوی دلاکی بشد قزوینیی /که کبودم زن بکن شیرینیی/ گفت چه صورت زنم ای پهلوان / گفت بر زن صورت شیر ژیان». بنابراین فرهنگ خالکوبی با عنوان «کبودی زن» حداقل 700 سال پیش در ایران قدمت دارد و جزء رسوم ایرانیها بوده که نمونههای آن را در آیین پهلوانی هم میبینیم. از خالکوبی چه استفادههایی میشده؟ این خالکوبیها معمولا نشان قبیله و خاندان بودهاند. در ایلات و عشایر ما، زنان بر پیشانی خود خالکوبی میکردهاند که هر کدام از آنها نشانههایی معنادار بوده، همچنین گزارشهایی درباره خالکوبی بالای لب هم در زنان داریم که آن نیز ریشه در تاریخ ما دارد. البته نباید گفت فقط ما ایرانیها به این سنت توجه نشان دادهایم، بلکه از دیدگاه مردمشناسی، سرخپوستها، ایرانیهای آسیاییتبار و حتی مسلمانان هم خالکوبی داشتهاند. اما آنچه امروز بر بدن جوانان نقش میبندد، یک خالکوبی ساده نیست، پر است از المانها و نشانههایی که گاه دانسته و گاه ندانسته حامل پیامی هستند. این نشانههای خالکوبیشده از کجا به فرهنگ ما اضافه شده است؟ بعد از انقلاب صنعتی ما شاهد انقلاب رسانهای هستیم؛ انقلابی که در آن پیامها گستردهتر شده و بهاصطلاح «دیفیوژن» یا اشاعهگرایی اتفاق میافتد. اگر تا پیش از انقلاب صنعتی، میگفتند هر بخش از تمدن بشری، زادگاهی دارد و مثلا خط از سومر و چتر از آسیای جنوب شرقی شیوع پیدا کرده، حال و در دنیای پساانقلاب رسانهای هم، این اشاعهگرایی باعث شده که بسیاری چیزها همچون تتو و خالکوبی از کشورهای غرب بیاید و جوانان ایرانی با تقلید یا تلقین، پذیرای آن باشند. میخواهم اینجا تفکیکی میان تلقینپذیری و تقلید قائل شوم، چراکه اولی ناآگاهانه است و دومی آگاهانه. گسترش بیبندوبار استفاده از خالکوبی هم تحتتأثیر همین تلقینپذیری بوده بهطوریکه افراد مرجع در هر جای جهان که باشند، به وسیله رسانهها، پیام و شیوه رفتار خود را منتشر میکنند و این سوی جهان، جوان ایرانی آن را میپذیرد. این فروریختگی فرهنگی با گسترش رسانهها به وجود آمده تا جایی که دیگر امروز جهان، آن جهان قدیم نیست، دهکدهای کوچک است که همه تحتتأثیر هم قرار میگیرند و با احساس همنوایی و همرنگی، به سمت الگوهایی میروند که در اختیار رسانههای قدرتمند هستند. چه الگوهایی؟ و این الگوها تا چه حد مسیر خالکوبی را در ایران تغییر داده؟ مگر خالکوبیهایی که امروز تا این حد کتف و بازو و گردن جوانان ما را پوشانده، از کجا میآید؟ از مسی و رونالدو! این بازیکنان فوتبال کجا پرورش یافته و بزرگ شدهاند؟ آنها فرزندان طبقات فرودست جوامع خود بودهاند که حالا الگوی جوانان ما میشوند. در این مسیر، کسانی که معنویات و معارف سنتی و آشنایی با تاریخچه هویتی فرهنگشان کمرنگ شده، به سمت زیر ابروبرداشتن، خالکوبیهای شدید و... که الگوهایش آن طرف است، میروند در بین فوتبالیستهای خودمان هم از این نمونهها کم نداریم و اگر بیان نمیشود، حتما علت دارد. اتفاقا این هم موضوع مهمی است، چرا خالکوبی؟ در عصری که دیگر خالکوبی قرار نیست هویت قبیلهای یا فرهنگی ما را نشان دهد، چرا برخی هنرمندان و افرادی که از نظر سطح دانش و آگاهی جایگاه خوبی دارند، از خالکوبی استفاده میکنند؟ باید اینطور بگویم جوانان با پوشش و آرایش و خالکوبی خودشان، فریاد میزنند؛ این یک نوع دهنکجی هم هست. اگر این کار را نکنند، چهکار کنند؟ چطور اعتراض خودشان را نشان دهند؟ در این خالکوبیها، یک پیام وجود دارد؛ پیام اعتراض. اگر آنها را ولنگار به حساب بیاوریم هم باز شرایط فرقی نمیکند، ولنگاری آنها هم نوعی اعتراض است؛ اعتراض به جامعه و هنجارهای موجود آن. جوانهای امروز با پوشش و آرایششان اعتراض میکنند و اگر قرار است آنها را به مسیر درستی ببریم، راهش مقابله با انتخابهای آنها نیست، راه دیگری باید پیدا کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.