ماهیت و منشأ فلز تیغه خنجر «توتعنخآمون» چیست
معانی «آهن» در عصر برنز
احسان سنایی
ماهیت آهنی تیغه خنجر توتعنخآمون، یازدهمین فرعون از دودمان هجدهم تمدن مصر، چیست و آیا این فلز از محتویات یک شهابسنگ استخراج شده است؟ سیمای تمدن مصر، امروزه در قالب نقاب نفیسی ممثل شده که بالغ بر 94 سال پیش در مقبره توتعنخآمون، یازدهمین فرعون از دودمان هجدهم این تمدن، یافت شد. این نقاب طلایی، تنها شیء منحصربهفردی نبود که با بازگشایی مقبره این فرعون جوان در سال 1922 به چشم باستانشناسان آمد. 19 شیء از جنس یک فلز دیگر نیز در فهرست این یافتهها بود که به اتفاق شیء بالشتکمانند کوچکی در محفظه آن نقاب زرین، یک زیور دفع طلسم (متصل به یک دستبند طلایی) و یک خنجر دستهطلایی، به تنها اشیایی از آن مقبره شکل میدادند که به قول مصریان، از جنس «بیآ» (bi-A) بودند؛ اصطلاحی که میتوانسته دلالت بر اشیای آهنیشکل کند. اما خنجر مزبور، برخلاف سایر آن اشیا (از جمله یک خنجر تیغهطلای دیگر)، با ظرافت چشمگیرتری پرداخت شده است و بنابراین امروزه گمان میرود که هدیهای واصله از جانب یک سرزمین دیگر برای فرعون مصر بوده باشد. تیغه خوشپرداخت این خنجر، از جنس فلزی است که مصریان مشخصا از آن تحت عنوان «بیآنپت» (bia-n-pt) یا «فلز آسمانی» یاد میکردند؛ تنها واژهای که در آن مقطع، در اشاره به فلز «آهن» به کار میرفته است. این فلز، نزد مصریان بیاطلاع از روشهای فراوری معدنی آن، فقط از آسمان میتوانسته بیاید، فلزی بههمینخاطر حتی گرانبهاتر از طلای 22 عیار بهکاررفته در نقاب سههزارو 300ساله توتعنخآمون. ماهیت آهنی تیغه خنجر توتعنخآمون، از آنجایی حتی امروزه هم برای ما جذاب است که مدتهاست (درواقع از زمان کشف آن) احتمال میرفته که این آهن، از محتویات یک شهابسنگ استخراج شده باشد. این گمانه، بهتازگی طی بررسیهای تیمی از باستانشناسان ایتالیایی و مصری، از طریق بررسیهای صورتپذیرفته با یک طیفسنج پرتو ایکس فلوئورسانس (XRF) و حتی بدون لمسکردن آن خنجر، به تأیید تجربی رسیده است. این محققان، با مقایسه ترکیب فلزی تیغه این خنجر با نمونه شهابسنگهای یافتشده در شعاع دوهزار کیلومتری پیرامون ساحل دریای سرخ، به تشابه قابلتوجهی بین سهم عنصر کبالت در این خنجر (معادل 0.58 درصد) و مقادیر این عنصر در نمونه شهابسنگی موسوم به «شهابسنگ خارجه»، که بالغ بر دوهزارو 400 سال پیش در 240 کیلومتری غرب شهر اسکندریه سقوط کرده بوده، پی بردند. (البته قدمت خنجر توتعنخآمون حدود 900 سال بیشتر است و بنابراین تشابه یافتشده، فقط دلالت بر ماهیت شهابسنگی ترکیب بهکاررفته در تیغه آن خنجر دارد، نه منشأ شهابسنگ بهکاررفته در آن). نقش فلزات در صورتبندی انواع گوناگون زیست تمدنی انسان بهقدری پررنگ بوده که عموم مورخان از مراحل تکوین تمدن انسان تحت عناوین فلزی یاد میکنند و بهترتیب از «عصر مس»، «عصر برنز» و «عصر آهن» نام میبرند. در تمدن مصر باستان هم، باوجود غنای ذخایر معدنی این سرزمین، ذوب و فراوری آهن قدمتی حداکثر تا قرن ششم پیش از میلاد دارد. حتی ضایعات آهندار بهجایمانده از فعالیتهای ریختهگری در دلتای رود نیل (مربوط به 800 سال پیش از درگذشت توتعنخآمون) هم میتوانسته به تلاشها برای فراوری مس مربوط بوده باشد، نه فراوری آهن. آهن، همچون فلزی آیینی بااینهمه، قدیمیترین مصنوعات آهنی یافتشده در سرزمین مصر، قدمتی حدود پنجهزار و 400 سال دارند که متعلق به سه قرن قبلتر از شروع حکمرانی نخستین فرعون از دوره آغازین دودمانی مصر هستند. این مصنوعات، جزء زیورآلات یافتشده در مقبرهای از گورستان جرزه، واقع در 70 کیلومتری جنوب قاهره امروزی بودهاند. مطالعات «دایان جانسون» از دانشگاه اوپن انگلستان، عاقبت در سال گذشته مشخص کرد که این نخستین مصنوعات آهنین یافتشده در مصر هم ماهیتی شهابسنگی داشتهاند. طبق مستندات مکتوب بازمانده از آن دوره، مصریان عملا از این ماهیت «آسمانی» مطلع بودهاند و مشخصا از حوالی سال 1295 پیش از میلاد هم از واژه منحصربهفرد «بیآنپت» در اشاره به فلز «آهن» استفاده میکردند؛ اصطلاحی که معنای تحتاللفظی آن میشود «فلز آسمانی». حتی پیش از آن برهه هم اصطلاح «بیآ»، در مکتوبات دینی متعلق به هزاره دوم پیش از میلاد و دیوارنگارههای داخلی برخی اهرام مصر، تلویحا دلالت بر معنایی میکرده که بین آهن، آسمان و استخوان پادشاهان مرده که عمر جاودانهای در آسمان خواهند داشت، نوسان دارد. اگرچه مشخص نیست که چه عاملی بعدها به جعل اصطلاح مشخصتر «بیآنپت» منجر شده است، اما امکان وقوع رخدادی همچون سقوط شهابسنگی در حوالی همان مقطع، که الهامبخش جعل چنین اصطلاحی شده باشد را نمیتوان رد کرد. درواقع کمتر از هشتسال پیش، دهانه برخوردیای در منطقه «جبل کامل»، واقع در جنوب مصر، پیدا شد که میتوانسته ناشی از برخورد شهابسنگ آهنیای در حدود پنجهزارسال پیش به آن منطقه بوده باشد. بههرجهت، آنچه مسلم است این است که در طول بخش اعظمی از تاریخچه مصر باستان، آهن بهعنوان عنصری نادر، عجیب، ارزشمند و البته نمادین تلقی میشده است. بهعنواننمونه، طبق شواهد موجود، «توشراتا»، پادشاه سرزمین میتانی (واقع در جنوبشرق آسیای صغیر و شمال سوریه امروز)، مصنوعات آهنی نفیسی را در شمار جهاز دختر خود، که به حضور آمنهوتپ سوم، نهمین فرعون از دودمان هجدهم (و پدربزرگ توتعنخآمون)، بهعنوان عروس پیشکش کرده بوده، لحاظ کرده بود. یا احتمال میرود که سنگ موسوم به «بنبن» (Benben) که در معبد خدای رع، واقع در شهر هلیوپولیس مصر باستان پرستش میشده، یک شهابسنگ بوده باشد. درواقع «بنبن» اسمی است از مصدر «وبن» (weben)، به معنای «درخشیدن». از طرفی، در بین بومیان «اینویت» قطب شمال (متعلق به سرزمینهای دایره قطبی شمال، اعم از گرینلند، کانادا و آلاسکای امروز) و همچنین تمدنهای مستقر در تبت، سوریه و بینالنهرین، شهابسنگها دلالتهای نمادین قابلتوجهی داشتهاند و مثلا مجسمه «مرد آهنین»، منتسب به بودا (متعلق به حوالی سال هزار پس از میلاد)، از قطعهای از شهابسنگ چینگا تراشیده شده بوده است. مطالعات بیشتر پژوهشگران راجع به نقش عنصر آهن و چهبسا شهابسنگهای آهنی در بین جامعه مصر عصر برنز، میتواند روزنهای را روی نهفقط فرهنگ این تمدن باستانی، بلکه چندوچون گذار این تمدن به عصر آهن نیز بگشاید؛ عصری که در آن انسان عملا آهن را از آسمان به زمین آورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.