|

«اولتراسونوگرافی» حرف اول را در تشخیص می‌زند

کبد چرب، عارضه سبک زندگی معیوب

کوروش عبدالهی‌فرد. رادیولوژیست، معاون انجمن رادیولوژی ایران

40 سال قبل نام کبد چرب تنها ارتباط با الکل را تداعی می‌کرد. امروزه با تغییر سبک زندگی و بروز عوامل مساعدکننده متفاوت، شاهد درصد بسیاری از مبتلایان به کبد چرب هستیم که هیچ سابقه‌ای از مصرف الکل ندارند. نشست چربی یا استحاله یا التهاب ناشی از کبد چرب (استئوهپاتیت) کلماتی هستند که در توصیف این عارضه مورد استفاده قرار می‌گیرند. برخی منابع بااحتیاط میزان بروز این حالت را در بررسی‌های غربالگری کلی بین 2.8 تا 4.6 درصد (بسته به نوع جمعیت مورد مطالعه) اعلام کرده‌اند. هرچند درصد گرفتاری در سنین بالا و افراد چاق و میان‌سال تا 18 درصد گزارش شده است. عموما مراجعه بیماران با علت بالینی از قبیل احساس پُری ناحیه فوقانی خارجی شکم و شواهد آزمایشگاهی ناشی از افزایش آنزیم‌های کبدی است. اولین قدم برای تشخیص این بیماری، تصویربرداری «اولتراسونوگرافی» کبد است. گرچه برخی از موارد به طور تصادفی در سی‌تی‌اسکن و ام‌آرآی شکم نیز کشف می‌شود. تصویربرداری سونوگرافیک، منعطف و چندبُعدی و بدون استفاده از اشعه ایکس بوده و روشی سالم و قدم اول برای تشخیص اولیه است. بااین‌حال برای اثبات تشخیص، روش‌های سی‌تی‌اسکن و حتی نمونه‌برداری از کبد، جزء روش‌های تکمیلی و قاطع شمرده می‌شود. دکتر «جولی چن» در نوشته‌ای در 14 فوریه 2012 با تأکید بر مقاله‌ای در ژورنال پزشکی بریتانیا در نوامبر 2011 میلادی مطالب جالبی را در این زمینه ارائه کرده است. او می‌نویسد: «وقتی بیماری با تشخیص اولتراسونوگرافیک کبد چرب و نتیجه آزمایشگاهی بالابودن آنزیم‌های کبد مراجعه می‌کند، ما باید آماده پاسخ‌گویی در مورد پیامدهای این تشخیص باشیم. بیماران معمولا سؤالات جدی‌ای در مورد عوارض کبد چرب دارند و می‌پرسند که آیا کبد چرب منجر به سیروز و التهاب مزمن کبد یا سرطان کبد در آنها خواهد شد یا نه؟ عموما مردم عادی و حتی برخی پزشکان با توجه به افزایش شیوع ناگهانی این عارضه به دلیل تغییرات رژیم غذایی و سبک زندگی، برداشت یکسان و روشنی از پیش‌آگهی این بیماری ندارند. به نظر می‌رسد وقت آن رسیده که نظر مردم را به معنی واقعی کبد چرب و اصطلاحات مربوط به آن معطوف کنیم. ما در بحث تعریف با استئاتوز و استئاتوهپاتیت به طور منتشر یا موضعی در کبد روبه‌رو هستیم که نشست یا به معنای واقعی‌تر استحاله چربی و التهاب ناشی از نشست چربی در کبد است. درواقع اصطلاحات فیبروز و سیروز کبد مربوط به عوارض پیشرفته‌تری هستند که لزوما با پیش‌زمینه کبد چرب همراه نیستند. نشست منتشر چربی یا استئاتوزیس بدون پیش‌زمینه‌های دیگر گاهی بدون علامت و پیامد می‌ماند، اما وجود دیابت و چاقی و رژیم پر از کالری و الکل گاهی منجر به استئوهپاتیت یا التهاب کبدی ناشی از کبد چرب می‌شود. گاهی خصوصیات مربوط به سیستم ایمنی افراد که به طور ارثی وجود دارد، در بروز این فرایندها مؤثر واقع می‌شود. به‌ندرت التهابات مزمن کبد پیش‌زمینه تومورها نیز می‌شود، اما معمولا عوامل متعددی در ظهور این پیامدهای ثانوی دخالت دارد. باوجوداین بیماران پاسخ روشن‌تری از جامعه پزشکی می‌خواهند. آنها می‌پرسند، پیامد درازمدت کبد چرب غیرالکلی در بروز بیماری یا مرگ‌های زودرس چیست؟ عموما کبد چرب با بالابودن سطح کلسترول خون و چاقی و دیابت همراه است و برای ما به‌عنوان پزشک سخت خواهد بود که افزایش ابتلا به بیماری یا مرگ‌ومیر ناشی از این پدیده را با نقش عوامل ایجادکننده آن تفکیک کنیم. در مطالعه آینده‌نگر که نتایج آن در ژورنال پزشکی بریتانیا در نوامبر 2011 منتشر شده، به این مسئله پرداخته شده است. دانشمندان در سال‌های 1994-1988 حدودا 11هزارو 371 مورد بیمار را تحت مطالعه پیگیرانه بیماری و مرگ‌ومیر قرار داده‌اند و این مطالعه تا سال 2006 ادامه می‌یابد. در طول 18 سال مرگ‌ومیرهای ناشی از بیماری‌های عروقی و سرطان و سایر بیماری‌های کبدی مورد مطالعه قرار گرفتند. در این مطالعه مواردی مثل سن بالا، نژاد، پایین‌بودن سواد، کم‌تحرکی، چاقی، بالابودن چربی دور شکم، دیابت، هیپرکلسترلمی (بالابودن کلسترول خون)، افزایش فشارخون، سابقه بیماری‌های قلبی - عروقی، بالابودن سطح A1C هموگلوبین، مقاومت به انسولین، بالابودن تری‌گلیسیرید، بالابودن HDL و بالابودن آنزیم‌های کبدی به‌طور هم‌زمان با کبد چرب در موارد مختلف وجود داشته‌اند. با توجه به بررسی نقش هرکدام از این عوامل، طبق مطالعه ذکرشده، اعلام شد که خود کبد چرب غیرالکلی به‌تنهایی با افزایش خطر مرگ زودرس همراه نبوده و بیماری‌ها، ناتوانی‌ها و مرگ‌ومیر بیشتر ناشی از عوامل همراه عارضه کبد چرب بوده است». برداشت ما از نتایج این مطالعه این است که کبد چرب به‌عنوان یک عامل تنها خطر مرگ را زیاد نمی‌کند، اما درسی فراتر از آن حاصل می‌شود. حاصل مطالعه نشان می‌دهد که وقتی با کبد چرب مواجه می‌شویم درمی‌یابیم که به یک یا چند عامل مساعدکننده این عارضه نیز دچار هستیم که هرکدام از این عوامل، پیامدهای خاصی روی بیماری‌زایی یا مرگ زودرس دارد. به عبارتی ما این‌طور دریافته‌ایم که با وجود تبرئه کبد چرب (به‌تنهایی) در ایجاد استعداد بیماری یا مرگ زودرس، باید عوامل ایجادکننده کبد چرب را به‌عنوان خطرات بالقوه حس کرده و پیگیری کنیم. پس منِ پزشک یا بیماری که با تشخیص کبد چرب به کلینیک مراجعه کرده است، باید این تشخیص مثبت را هشدار اولیه‌ای بدانیم و به‌دنبال آن سطح قند خون و کلسترول خون و نیز فشارخون بیمار را اندازه‌گیری کنیم. همچنین این افراد باید به کنترل وزن خود پرداخته، تغییراتی در سبک زندگی خود ایجاد و مصرف سیگار یا الکل را محدود کنند. درنهایت به‌عنوان یک رادیولوژیست، اولتراسونوگرافی را درحال‌حاضر به‌عنوان یک راه سالم غیرتهاجمی، بدون استفاده از اشعه مضر در تشخیص کبد چرب در خط اول انتخاب می‌دانم. تفاوت رنگ تصویر کبد نسبت به کلیه مجاور آن و طحال در طرف مقابل و برخی پارامترهای اندازه‌گیری مقایسه‌ای، دیگر ابزار تشخیص و درجه‌بندی کبد چرب هستند. مرز مشخص و معینی در تبیین درجات کبد قطعیت نداشته و فقط به‌طور سلیقه‌ای مرزبندی‌هایی صورت گرفته و هنوز در این مورد مطالعات در حال انجام است. اختصاصی‌بودن اولتراسونوگرافی در تشخیص کبد چرب 90 درصد است. گاهی افتراق فیبروز از کبد چرب مشکل می‌شود. معمولا از روش‌های داپلر رنگی و متدهای جدیدتر سونوگرافیک نیز در تشخیص و درجه‌بندی کبد چرب و افتراق آن از سایر بیماری‌ها استفاده می‌شود. در موارد پیشرفته‌تر که قطعیت تشخیص لازم می‌شود، می‌توان از سی‌تی‌اسکن و ام‌آرآی و درنهایت بیوپسی با هدایت سی‌تی‌اسکن یا سونوگرافی نیز استفاده کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.