ایده وسط ِمقتدر
سیدعلی طباطبایی-استاد دانشگاه
از بزرگی نقل شده است که «بهترین روش برای پیشبینی آینده، ساختن آن است»1. اما «ما» اکنون چگونه میتوانیم در کنار هم و برای هم «آینده میهن» خویش را بسازیم تا قول بزرگ دیگری را محقق کنیم که گفته است: «آینده همان ساختن است»2.
اگر از منظر ژئوپلونومیکوگرافی (ترکیب ژئوپلتیکز+ ژئواکونومیکز + دموگرافی)3 با رویکردی راهبردی و نگاهی واقعگرایانه و با چارچوب تحلیلی «داشته و دستاورد» به وضعیت موجود خود نگاه کنیم. باید بگوییم «اینجایی که ایستادهایم، آنجایی نیست که باید میایستادیم». من برای آنکه بتوانم بحث ایده «وسط مقتدر» را خدمتتان تقدیم کنم، مفروضات ذیل را که موجب شده ما در جایگاه شایسته و بایسته خود نایستیم بیان میکنم. 1- «توزیع قدرت» تبدیل به مهمترین دغدغه نخبگان کشور شده است و بیشتر منابع مادی و معنوی کشور در این مسیر صرف میشود. چهار دهه تلاش مادی و معنوی متمرکز بر «توزیع قدرت» موجب فرسودهشدن ساختارها، سازمانها، نهادها و کنشگران دولتی و غیردولتی شده است. 2- در نتیجه تبدیلشدن موضوع «توزیع قدرت» به «مرکز ثقل» جهتگیریهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، فرایند «توسعه پایدار» کشور دچار تأخیر شده است. 3- رجحان فرایندهای «قدرتگرایانه» و نه «توسعهگرایانه» موجب نچرخیدن چرخ «چرخش طبیعی نخبگان» شده و فرایند ورود نیروهای جوان، توانمند و کنشگر، با محدودیتهای ذهنی، عینی و ساختاری مواجه شده که نتیجه این وضعیت، تکرار مکرر نخبگان پیشین، محدودیت دامنه نخبگی و کاهش ورودی سطوح جدید نخبگی به سیستم مدیریتی کشور شده است. 4- تأخیر در «نهادینهسازی روندهای توسعهگرایانه» موجب تراکم تقاضاهای بیپاسخ میان نخبگان و تودهها در حوزههای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی شده است. 5- تطویل «عامدانه یا سهوی» فرایند پاسخگویی به تقاضاهای بیپاسخ بالا میتواند در میانمدت، موجب تبدیل این تقاضاها به «ورودیهای متفاوت» به سیستم شود. 6- تقویت، تثبیت، فربگی و چیرگی «روندهای قدرتمحورانه» موجب نحیف و خفیفشدن «نیروها و جریانهای توسعهگرایانه» شده است. پیامد منطقی مفروضات بالا، شکلنگرفتن «الگوی مسلط توسعه ملی» در کشور است که خصیصه اصلی این الگو «تداوم» است. این تداوم پس از انقلاب بهدرستی شکل نگرفته است. کافی است به قرائتهای متفاوت و متضاد دولتهای پس از انقلاب درباره مفاهیم بنیادین کشورداری نگاه کنیم. حال اگر مفروضات بالا را بپذیریم و آن را در گذشته خود ببینیم، چگونه میتوانیم از دام «تاریخ» و بودینگی بر بام «باریخ»4 و بایستگی قدم بگذاریم؛ چراکه تاریخ را اگر به دوش کشی کمرت خم میشود، ولی اگر آن را زیر پایت بگذاری، قدت بلندتر میشود.واقعیت این است که با تحلیل شرایط موجود کشور چه در سطح تحلیل ملی، چه در سطح تحلیل منطقهای و چه در سطح تحلیل بینالمللی، شرایط موجود را باید یک بزنگاه تاریخی (Critical juncture) برای کشور دانست. شرایطی که هم آبستن فرصتهای بزرگ و هم تهدیدات بزرگ است. شیوه مواجهه ما با چنین وضعیتی میتواند فرصتهای بزرگ را تبدیل به فرصتهای بزرگتر و تهدیدات بزرگ را تبدیل به تهدیدات بزرگتر کند. آن چیزی که من میتوانم برای گذر «کامیابانه، هدفمندانه و هوشمندانه» از «وضعیت موجود به وضعیت مطلوب» پیشنهاد کنم، ایده «وسط مقتدر» است. «وسط مقتدر» بر این تفکر مرکزی استوار است که «وسط جناحین» یا میانه سیاستورزی در کشور که متصف به سه ویژگی «عقلانیت در افکار، اعتدال در رفتار و تمکین به آرای عمومی در کردار» است میتواند با همافزایی، همکاری، همفکری و همیاری تبدیل به مرکز ثقل حرکت بزرگ کشور شود. «وسط مقتدر» از دو واژه «وسط» و «مقتدر» تشکیل شده است. «وسط»، ناظر به مرکزیت دو جریان اصلی یا جریانات فعال در کشور با لحاظ سه شرط یادشده بالاست و «مقتدر» ناظر به «قدرت ساختاری» (Structural power) منتج از ارادهِ تغییرِ معطوف به مطلوبیت در نظام، مبتنی بر فرایند بهینهسازی امکانات، درک عمیقتر از ممکنات و فهم دقیقتر از الزامات موجود در جامعه و نظام بینالمللی است. شکلگیری «وسط مقتدر»، میتواند با تغییر جهتگیرهای بنیادین در ساختارها و سازمانها، روندها و فرایندهای بوروکراتیک کشور و با ایجاد تکانه حرکتی (Momentum)، برایند کنش نیروها را به سمتی تغییر دهد که جهتگیریهای قدرتگرایانه به طرف جهتگیریهای توسعهگرایانه حرکت کند یا متمایل شود. واقعیت این است که زمینههای شکلگیری «وسط مقتدر» در سالهای اخیر در فضای عمومی و سیاسی کشور شکل گرفته است. در این راستا میتوان اول به انتخابات ریاستجمهوری سال 1392 و اجماع عقلگرایان کشور درباره کاندیداتوری دکتر روحانی و حمایت گسترده عمومی در حوزه داخلی و دوم به اجماع نیروهای عقلانیتمحور کشور درباره حلوفصل بحران هستهای در سال 1392 تا 1394 در حوزه خارجی، اشاره کرد. همچنین به نظر میرسد سومین نمونه در این خصوص انتخابات مجلس شورای اسلامی در پایان سال 1394 باشد که نمونه دیگری از تشریک مساعی نیروهای عقلانیتمحور کشور است. تداوم فعالیتهای عقلانیتمحورانه در مجلس در انتخابات آرام و همکاریجویانه هیأترئیسه نیز بارقههایی از «میانهگرایی عقلانیتمحور معطوف به اصلاح» در فضای سیاسی کشور است. اگر در هر جامعهای وجود «طبقه متوسط» قوامبخش و تداومبخش روندهای توسعهگرایانه و آیندهمحورانه معطوف به منافع عموم در بستر جامعه باشد، باید گفت وجود «وسط مقتدر» در کشور ما میتواند با ایجاد «محیط متعادل» در سطوح سیاستورزی در بالادست، آرامش لازم را برای مواجهه منطقی با چالشها و فرصتهای کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت موضوعات داخلی و خارجی فراهم کند. ازاینرو اگر در وضعیت موجود، نیروهای کنشگر کشور، حول سه محور یادشده بالا، یعنی «عقلانیت در افکار، اعتدال در رفتار و تمکین به آرای عمومی در کردار» به کنش معطوف به هدف بپردازند و «وسط مقتدر»ی تشکیل دهند، شاید بتوان انتظار داشت کشور با رفتارهای بهینهتر و تصمیمات بهنگامتر در «ریل توسعه» قرار گرفته و روندهای قدرتمحورانه تضعیف و روندهای توسعهگرایانه تقویت شود.
1- این جمله از پیتر دراکر، پدر علم مدیریت نوین است. 2- این جمله از دکتر محمدرضا تاجیک است. 3- مفهوم یا ترکیب «ژئوپلونومیکوگرافی» که از ترکیب ژئوپلتیکز، ژئواکونومیکز و دموگرافی تشکیل شده است از بنده است. دلیل ارائه این مفهوم جدید این است که ژئوپلتیکز و ژئواکونومیکز بیشتر بر مؤلفههای سخت و منابع مادی متمرکز هستند و تبیین دقیقی از وضعیت و قدرت کشورها نمیدهند؛ درحالیکه در دنیای امروز منابع انسانی و انسانها و عرصههای حضور و بروز آنها نیز اهمیت حیاتی دارد؛ بنابراین افزودن دموگرافی به ترکیب دو واژه اول، الزامی به نظر میرسد. از کارشناسان و استادان تقاضا میکنم، نظر خود را درباره این مفهوم جدید بیان کنند. 4- واژه «باریخ» از دکتر مهدی مطهرنیا است. از نظر وی «باریخ» جعل دانش واژه هموزن با تاریخ و متوجه آینده زمان است. اگر از گذشته تا اکنون را تاریخ بدانیم از اکنون به آینده را میتوان «باریخ» نام نهاد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.