مدیریت بحران شهری
هدایت توکلی . پژوهشگر
اگرچه دولتها به صورت فعالانه برای رسیدگی به شرایط اضطراری وارد برنامهریزیهای اضطراری میشوند، اما مقامات محلی، نقشی کلیدی در مدیریت بحران ایفا میکنند. درواقع مقامات محلی، اولین پاسخدهندگان به شرایط بحرانی هستند و زمانی که ظرفیت پاسخگویی آنها به نهایت میرسد، از سوی دولتها و مقامات بالاتر حمایت میشوند. این بدان معناست که گرچه مقامات محلی میتوانند حمایت و پشتیبانی دولتها را در صورت نیاز دریافت کنند، اما آنها باید برنامه و منابع کافی برای پاسخگویی مؤثر به شرایط اضطراری را در محدوده و حوزه اختیاراتشان داشته باشند. جوامع با خطرات و آسیبپذیریهای مختلفی مواجه میشوند؛ بنابراین مقامات محلی، مسلما بهترین موقعیت را برای تعیین اقدامات آمادهسازی مناسب دارند. از سویی دیگر، مقامات محلی ظرفیت مالی نسبتا ضعیفی دارند و واجد اولویتهای همتراز زیادی هستند. بنابراین تصمیمگیرندگان، بهطور قابل فهمی وسوسه میشوند توجه و منابعشان را معطوف مشکلاتی کنند که میبینند. درنتیجه، مدیران محلی بحران، غالبا باید برای ایمنکردن محیط براساس دستور کار مقامات محلی تقلا کنند. مقامات محلی، عملکرد مدیریت اضطراری را بهطور متفاوتی سازماندهی میکنند. در جوامع کوچکتر، مسئولیت هماهنگی در شرایط اضطراری، معمولا به مدیرانی با وظایف دیگر که غالبا در ایستگاههای پلیس یا آتشنشانی مستقر هستند، اختصاص داده میشود. در جوامع بزرگتر، معمولا فرد بهخصوصی را برای انجام این وظیفه استخدام میکنند و در شهرهای بسیار بزرگ، این وظیفه، برعهده یک تیم متشکل از سازمانهای مدیریت بحران گذاشته میشود. اغلب برنامهریزیهای اضطراری، بدون بررسی دقیق مقامات منتخب صورت میگیرد اما برای تغییرات قابلتوجه برنامهها، نیاز به تصویب و تأیید سیاسی است. صرفنظر از ساختار نهادی، آنهایی که مسئول عملکرد مدیریت بحران هستند، باید افرادی با ارتباطهای مؤثر و متبحر در حل مشکلات و قادر به تصمیمگیریهای سیاسی باشند. امروزه مدیریت بحران، خصوصیات و مزایای زیادی دارد. اولین مزیت آن اینکه فراگیر است و برنامهریزی برای همه نوع خطرات و مراحل شرایط بحران (کاهش خطرات، آمادهسازی، پاسخ و بازیابی) در نظر گرفته میشود. جوامع با محدوده وسیعی از خطرات روبهرو میشوند و گرچه اثرات این خطرات بسته به نوع آنها متفاوت است، نقشهها و پروتکلها باید به اندازه کافی قابل انعطاف باشند که بتوانند برای همه شرایط اضطراری یا بلایای طبیعی به کار بیایند. برنامهریزیهای اضطراری مقامات محلی همچنین باید مراحل مختلف بحران را در نظر داشته باشند. برنامه اقدامات اولیه اضطراری روی آمادگی و واکنش تأکید دارند، اما توجه کمی به جلوگیری یا کاهش اثرات شرایط اضطراری میکنند. در دهههای اخیر، کانون توجه مدیریت بحران تا حد زیادی از «آمادگی و واکنش» به «کاهش خطرات» تغییر یافته است. بر اساس سیاستهای مدیریت بحران مدرن، بهروشنی مشخص است از آنجایی که نمیتوان از اغلب خطرات جلوگیری کرد، باید منابع را در جهت کاهش آسیبپذیری اختصاص داد.
دومین خصیصه مدیریت بحران مقامات محلی این است که طرحهای آنها طرحهای مبتنی بر خطر است. قاعده مدیریت خطر شامل چارچوب سیستماتیک و منطقیای برای تصمیمگیری است. برنامهریزی اضطراری مبتنی بر خطر، با یک اتفاق مخاطرهآمیز و ارزیابی آن آغاز میشود و خطراتی را که ممکن است آن جامعه با آنها روبهرو شود، شناسایی میکند؛ آسیبپذیری مادی و اجتماعی در مقابل خطرات زیستمحیطی ارزیابی و درنهایت تبعات محتمل مرتبط با این خطرات در یک دوره زمانی خاص تخمین زده میشود. این فرایند شناسایی، آنالیز و اولویتبندی خطرات تا حد زیادی بهعنوان ابزار مطلوبی جهت اختصاصدادن منابع ناکافی برای مدیریت بحران درنظر گرفته میشود. بیان این موضوع نیز اهمیت زیادی دارد که ارزیابی خطرات، فرایند دشواری است که میتواند با قطعیتنداشتن و مخالفتهای طرفین همراه شود. سومین مشخصه مدیریت بحران معاصر، مشارکتیبودن آن است. برخلاف خطمشی و روش دستور و نظارت، دوران ابتدایی حفاظت مدنی که سیستمی عمودی بود، برنامهریزیها و سازماندهیهای امروزی برای واکنش اضطراری، نیازمند همکاری و تشریک مساعی افقی و عمودی درخورتوجهی است. برای تأثیرگذاری بیشتر، برنامهریزی اضطراری محلی باید شامل بازیگران سایر نهادهای مسئولیتی مثل سازمان آب و فاضلاب، خدمات حملونقل، بهداشت عمومی، کاربری اراضی و خدمات اجتماعی باشد؛ بازیگرانی که ممکن است در زمان بحران، از آنها درخواست کمک شود. مدیران شرایط اضطراری شهری باید زمان درخور ملاحظهای را برای ساختن شبکههای همکار مثل سایر بخشها و آژانسها، سازمانهای غیرانتفاعی و نهادهای خصوصی، صرف کنند. این همکاری و مشارکت که غالبا منابع و بودجههای محدودی در دست دارند، اجازه میدهد به کمک منابع مالی و انسانی بیشتر، فعالیتهای مدیریتی بحران را گسترش دهند. شبکههای همکاری، نیازمند روابط صادقانه، دیالوگ مداوم و بنابراین تلاش زیادی برای حفظ این روابط است. همچنین مدیریت بحران در سطح شهرداریها، نیازمند همکاری عمودی با سایر سطوح دولتی است. این سطوح دولتی میتوانند خدمات عمومی مهم مثل خدمات بهداشتی و اجتماعی یا سایر خدماتی باشند که از سوی دولتهای منطقهای اداره میشوند. برنامهریزان مدیریت اضطراری باید مطمئن شوند مقامات منطقهای از نقشهها و سیاستهای اضطراری آنان آگاهند و همچنین باید از این موضوع اطمینان حاصل کنند که خدمات موردنیازشان در زمان بحران و بعد از آن، در دسترسشان خواهد بود. بهعلاوه، مدیران اضطراری منطقهای باید بهطور مداوم با مقامات دولتی ارشد در ارتباط باشند. همه استانها، واجد سازمانی هستند که مسئول مدیریت بحران است. در برنامه آمادگی اضطراری مشترک، سرمایههایی برای حمایت از سرمایهگذاریهای استانی و شهری در آمادگی بحران قابل دسترسی است. مثالهایی از پروژههای مناسب شامل آموزش و تمرین، یا خریداری تجهیزات برای واکنش به بحران است. بنابراین اگرچه برنامهریزی بحران عمدتا محلی است، اما نیازمند همکاری درخور توجهی با سایر مقامات و نهادها در سطوح مختلف دولت است؛ درنهایت، مشخصه مدیریت بحران این است که مدیریت در این سطح تا حد بسیار زیادی حرفهای شده است؛ شبکههای ارتباطی فعال در میان مشارکتکنندگان محلی توسعه پیدا کرده و سازمان یافتهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.