شهرهای هوشمند برای زندگی بهتر
محمدمهدی مولایی-استاد دانشگاه
شهرها همیشه به جوامع انسانی خدمت میکنند؛ آنها قسمتی از زیرساختها و ابزارهایی هستند که ما برای مقابله با چالشهای طبیعت و مدیریت زندگی در جوامع، ایجاد میکنیم. با این حال، در مقابل ابزارها و ماشینآلات خوب طراحیشده، شهرها «ابزار»هایي عمومی هستند که بسیاری از ویژگیهای آنها بهسادگی پدید آمده است نه با برنامهریزی دقیق. اقتصاد، بومشناسی، ویژگیهای تراکمی و قابلیتهای نوآورانه شهرها میتوانند بهعنوان ویژگیهای نوظهور طبقهبندی شوند؛ ویژگیهایی که از ترکیبهای چندوجهی و انتخابهای منحصربهفرد بیشمار و شیوههای جمعیتی شهرها به جای طراحی و کنترل مرکزی به وجود میآیند.
در شهرهای قرن بیستویکم، یک تغییر جهت سریع در حال وقوع است و اطلاعات و تکنولوژیهای ارتباطی با تودهای از ابتکارات نو در حال همگراشدن هستند. آنچه در اینجا جدید است، جهش به سمت ابزارها و فضاهای ذهنی است: به جای ساخت فضاهایی که مانند گذشته، میان طبیعت و وضعیت فیزیکی بشر قرار گرفتهاند، یک جهتگیری جدید در حال وقوع است: تلاش برای ایجاد فضاها و ابزارهای عمومی که توانایی و قابلیت ذهنی بشر را افزایش میدهند و پیشبرد راهکارهایی که ما از شهرها برای یادگیری، نوآوری و رسیدن به مرزهای جدید استفاده میکنیم. ما در دوران جدیدی هستیم. برای اولینبار تصورات و هوش بشری، کلیدهای موفقیت برای شهرها و جامعهها شدهاند. رقابتیشدن در بازار جهانی بیشتر به هوش و ابتکار بشری بستگی دارد تا منابع طبیعی، نیروی انسانی یا موقعیت. بهطورکلی چرخش به سوی فضاهای ذهنی، نشانه عصر جدیدی در فرهنگ انسانی است. کامپیوترها میتوانند بسیاری از فرایندهای مرتبط با ذهن بشری را تکثیر کنند؛ آنها میتوانند به محرکها، پردازش اطلاعات، ذخیرهسازی و بازیابی اطلاعات، پردازش نمادها و دادهها واکنش نشان دهند. علاوه بر این، آنها ممکن است در محیط ساختهشده شهری ناپدید شوند و کیفیت اشیای فیزیکی را تقویت کنند. یافتن این باور در ادبیات فوقبشری تعجبآور نخواهد بود که هوش مصنوعی، کامپیوترهای ارگانیک و فضاهای هوشمند عمیقا حس برتری انسان را به چالش خواهند کشید. جوامع و شهرهای هوشمند محیطهایی هستند که مهارتهای شناختی ما، توانایی ما برای یادگیری و ابتکار برای پیشبینی و جلوگیری از وقایع را بهبود میبخشند. امروزه بسیاری از سرزمینها، استراتژی «شهرهای هوشمند» را پذیرفتهاند. مقامات دولتی در سنگاپور، تایپه (چین)، اسپوکین (آمریکا)، سئول و سنگدو (کره)، سایبرجایا و پوتراجایا (مالزی)، در بسیاری از شهرهای اروپا و در جوامع کوچک آمریکا برنامههایی را اجرا کردهاند تا شهر خود را هوشمندتر کنند.
هر سال، انجمن جوامع هوشمند جوامع، شهرها و مناطقی را از سراسر جهان تعیین میکنند و به آنهایی که گامهای قابلتوجهی برای نوآوری و توسعه باندهای پهن برداشتند، جوایزی اهدا میشود. در تلاشهای صورتگرفته اخیر، دو پارادایم علمی تنظیم شد: شهرهای سایبری در مقابل جوامع هوشمند. شهرهای سایبری، هوش فضایی را بهعنوان موضوع درک خواهد کرد که زیرساختهای مخابراتی، شبکههای دیجیتالی، حسگرها، عوامل هوشمند، برنامههای نرمافزاری آنلاین، اتوماسیونها و پردازندههای اطلاعات را بهعنوان موضوع مطلقی از تکنولوژی ارتباطات و هوش مصنوعی میداند. در انتهای دیگر این طیف، تئوریها درباره جوامع هوشمند و سرمایه فکری برای جوامع است که شهرهای هوشمند را بهعنوان ترکیبی از مهارتهای بشری، مؤسسات آموزشی و تکنولوژیهای دیجیتالی درک میکند؛ ادغام این سه جزء، شهرهای هوشمند را قادر به ظهور میکند و عملکردهای شهرهای جدید مانند هوش استراتژیک، کسب فناوری و نوآوری را تحقق میبخشد. فضاهای سایبری، دنیای مجازی که توسط کامپیوترها ساخته شده است و میان کامپیوترها و شبکههای کامپیوتری سراسر دنیا وجود دارد را نشان میدهد. معانی اولیه این واژه توسط ویلیام گیبسون در رمانهای علمی تخیلی نیورومنسر معرفی شد که به یک مفهوم تاریک، یک آینده دردناک براساس واقعیت مجازی، هوش مصنوعی و تکنولوژیهای پیشرفته اشاره میکرد (گیبسون 1984، ویکیپدیا- فضای سایبری 2007) فضای مجازی یک فضای کامپیوتری و همچنین یک «تجربه روزانه خیالی توافقی توسط میلیاردها اپراتور قانونی در هر کشور» است، یک «نمایش گرافیکی از دادههای انتزاعی از بانکهای هر کامپیوتر در سیستم انسانی»، دنیایی که در آن زندگی روزمره ابعاد دیجیتالی قوی دارد و هوش انسانی با هوش مصنوعی و عناصر مکانیکی در هم میآمیزد. در این دنیا، بزرگراههای اطلاعاتی، دادههای دیجیتالی و مدارهای منطقی مهمتر از واقعیتهای فیزیکی و ارتباطات انسانی است. فضای سایبری و شهرهای سایبری برخی ویژگیهای فضایی منحصربهفردی دارند که آنها را برای مدیریت جنبههای اطلاعاتی محیطهای فیزیکی و اجتماعی شهرها بسیار باارزشمندتر میکند: فاصله فیزیکی از بین رفته و قابلیت وصول تنها با چند «کلیک» امکانپذیر است (شیود 1997) ؛ فضاهای سایبری بهراحتی اصلاح میشوند، نمایندگیهای دیجیتالی توسط ویژگیهای فیزیکی فضاها مشخص نشدهاند؛ تولید فضاهای دیجیتالی در مقایسه با تولید فضاهای فیزیکی سریعتر و کمهزینهتر هستند؛ ارتباطات دیجیتالی ارتباطات فیزیکی را تقویت میکنند و با جوامع شهری در تماس خواهند بود. برنامهریزان شهری با استفاده از این ویژگیها میتوانند ساختارهای دیجیتالیای ایجاد کنند که تکمیلکننده و تسهیلکننده فعالیتهای زندگی روزمره شهری است که جایگزین فضاها و عملکردهای زندگی شهری است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.