کارکرد موزههای علمی در گفتوگو با «محمدرضا نوروزی»
جای یک موزه هوافضا در ایران خالی است
گروه علم: ایران از اولین کشورها در منطقه و خاورمیانه است که در زمینه هوانوردی فعالیت کرده است. علاوه بر این، کشور ما در سالهای اخیر در زمینه فناوری فضایی نیز بسیار سرمایهگذاری کرده و دستاوردهای درخور توجهی نیز داشته است، اما متأسفانه این فعالیتها آنچنانکه باید به مردم معرفی نشدهاند. شاید یکی از مهمترین دلایل ناآشنایی مردم ما با دستاوردهای نوین علم و فناوری، نبود موزهها و مراکز علم در کشور باشد. برای آشنایی با ماهیت موزههای علمی و مراکز علم و همچنین کارکردهای آن، با «محمدرضا نوروزی»، طراح مفهومی موزههای علمی و مراکز علم گفتوگو کردیم. معمولا در موزههای هوافضا چه اقلامی به نمایش درمیآید؟ شاید یکی از مهمترین موزههای فضایی جهان، موزه فضانوردی مسکو است. این موزه بسیار باشکوه است؛ از نمای بیرونی موزه گرفته که از یک ستون بزرگ تشکیل شده و در پای این ستون تاریخ فضانوردی روسیه نوشته شده تا اقلام درون موزه، همگی باشکوه و چشمگیر هستند. با مرور اقلام موجود در این موزه، میتوان به تاریخ فعالیت آنها در زمینه فضانوردی پی برد؛ برای مثال در این موزه از اولین ماهواره ساخت بشر (اسپوتنیک) تا ماکت بازسازیشده ایستگاه فضایی میر وجود دارد. میتوان درون این ایستگاه رفت و از نزدیک به تماشای آن نشست و با امکانات و تجهیزات آن آشنا شد و دریافت که افراد در این ایستگاه چگونه زندگی میکردند، چه غذایی میخوردند و چگونه میخوابیدند. در این موزه همچنین نمونهای از اولین خودرویی که روسها برای حرکت در ماه ساخته بودند (لوناخود)، وجود دارد. موزههای ناسا یا اسمیتسونین نیز چنین ویژگیهایی دارند. به بیان دیگر در موزههای فضایی، ابزارها، قطعات و دستگاههای مربوط به فضانوردی به نمایش درمیآید. البته این وضعیت کلاسیک یک موزه فضایی است و در حالت جدیدتر آن نیز سعی میکنند کمکم آن را به مدل ساینسسنتر یا مرکز علم نزدیک کنند؛ یعنی علاوه بر اینکه مدلهای واقعی یا بازسازیشده ماهوارهها و فضاپیماها به نمایش درمیآید، بخشی هم دارد که در آن افراد میتوانند پدیدهها را شخصا تجربه کنند. شاید معروفترین نمونه از این دست موزهها، در فرانسه وجود دارد که در حقیقت بخشی از مجموعه سازمان فضایی اروپا (اسا) است. در این موزه علاوه بر اینکه راکتها و بالابرندهها و ماکتها را در اندازههای واقعی و نمونههای کوچک و بزرگ نمایش میدهند، مجموعهای از ابزارها نیز دارند که فرد میتواند با آنها کار کند. حتی برای مثال ابزاری در آنجا هست که فرد میتواند با آن بیوزنی را تجربه کند تا برای مثال دریابد کسی که در ماه راه میرود، در چه شرایط و وضعیتی قرار دارد یا برای مثال ژیروسکوپهای بزرگی در آن قرار دارد و مراجعهکننده میتواند درون آن برود و شتابجاذبه زیادی را که فضانوردان با آن مواجه میشوند، تجربه کند. برای راهاندازی یک موزه فضایی، چه مواردی را باید در نظر داشت؟ برای بسیاری از کشورها، ساخت یک موزه فضایی کار بسیار دشواری است زیرا بسیاری از این کشورها امکانات و تجهیزات چندانی ندارند و درنهایت میتوانند یک گالری یا نمایشگاه ترتیب دهند. به جز آمریکا، روسیه و چند کشور اروپایی، بقیه کشورها دستاوردهای چندانی در زمینه هوافضا ندارند و هنوز در آغاز مسیر هستند. ولی کاری که ما میتوانیم انجام دهیم این است که پیشرفتهای فضایی دنیا را بهعنوان دستاوردهای بشری نمایش دهیم که برای این کار قاعدتا به اقلامی نیاز داریم و باید ماکتها و ابزارهایی تهیه کرد. در حقیقت باید ابزارها و تجهیزاتی را تهیه کرد که فرایند شکلگیری صنایع و فناوری فضایی را نمایش دهد. علاوه بر این در چنین نمایشگاهی میتوان بخشی را به ارائه و معرفی دستاوردهای کشورهای خودمان اختصاص دهیم. اما از هر دوی اینها مهمتر این است که ما به سمت موزه یا نمایشگاهی با محتوا و رویکرد مرکز علم حرکت کنیم؛ یعنی مراجعهکننده بتواند برخی از پدیدهها را شخصا در آنجا امتحان کند و به مفهوم یک پدیده علمی پی ببرد. برای مثال همه میدانیم قانون برنولی در حوزه هوانوردی بسیار مهم است. دانشآموزان این قانون را در کتابشان میخوانند، ولی ممکن است این قانون را بهدرستی درک نکنند. میتوان ابزاری ساخت که دانشآموزان در گام اول بهعنوان بازی و سرگرمی از آن استفاده کنند و در گامهای بعدی با مفهوم و کاربردهای قانون برنولی آشنا شوند. آیا شما با مجموعه فضایی آقای برزو آشنایی دارید؟ اقلام موجود در این مجموعه را چگونه ارزیابی میکنید؟ من با مجموعه فضایی آقای برزو آشنایی دارم و میدانم شامل موارد بسیاری است که البته برخی از آنها هم منحصربهفرد هستند. اشیای مجموعه آقای برزو حتی در سطح جهانی بسیار ارزشمند است. برای آنکه این مجموعه به یک موزه تبدیل شود، چه راهکاری وجود دارد؟ هرچند مجموعه آقای برزو تاکنون بارها در نمایشگاه یا موزه موقت به نمایش درآمده است، اما موزه یا نمایشگاه دائمی از این آثار دایر شده است که بخشی از آن به دلیل مشکلات ساختاری موزه و موزهگردانی در ایران است. امروزه در دنیا کم پیش میآید که موزهای به تمام معنا خصوصی باشد. البته افراد ثروتمندی که از خانواده اعیان و اشراف باشند، مجموعههای خصوصی دارند. این افراد ثروت زیادی دارند و مجموعههایی در زمینههای مختلف مانند هنر یا مواردی از این دست تشکیل میدهند. اما درعینحال افراد بسیاری هستند که مجموعههای ارزشمندی دارند و سازمانها و نهادهایی مانند شهرداری یا مراکز مرتبط با آموزش علوم و ترویج علم میتوانند بهعنوان اسپانسر (یعنی حامی مالی و نه مالک) آن مجموعه فعالیت کنند. این نهادها و سازمانها برای اختصاص مکانی برای موزه یا تأمین هزینههای آن اقدام میکنند. هرچند این روش در تمام دنیا رایج است، اما در ایران چندان مرسوم نیست. هرچند در جریان هستم که فعالیتهایی برای همکاری با برخی از نهادهای دولتی برای تشکیل یک موزه صورت گرفته است، اما متأسفانه هیچکدام از این فعالیتها نتیجهبخش نبود. آقای برزو با عشق و علاقه بسیار زیادی، اقلام موجود در این مجموعه را گردآوری کرده است، ولی باید توجه کرد که تشکیل یک موزه از اقلام فضایی نیازمند سرمایه و فعالیتهای بسیاری است که از عهده یک فرد بهتنهایی بر نمیآید و لازم است برای آنکه این مجموعه به بار بنشیند، بین نهادها و سازمانهای دولتی و صاحب مجموعه، همکاری دوجانبهای وجود داشته باشد. به نظر من در ایران جای یک موزه هوانوردی و مرکز علم که گوشهچشمی هم به فناوری فضایی داشته باشد، خالی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.