نقش موزهها در تعمیق مفاهیم
مشارکت به جای تماشا
فاطمه کاظمی
هرچند موزهها تاریخی طولانی دارند، اما نوع خاصی از موزهها به نام موزه علم و فناوری، جدیدتر هستند و درعینحال، همیشه مخاطبان بسیاری را به خود جلب کردهاند. وقوع انقلابهای صنعتی در زمان گذشته و انقلاب دیجیتال در زمان حال باعث پدیدآمدن فناوریها و ابزارهایی شده است که هر کدام تحولات شگرفی در سبک زندگی ما پدید آوردند و درعینحال عمر تولید و مصرف برخی از انواع آنها، بسیار کوتاه بود و امروزه دیگر اثری از آنها نیست. نوارکاست و واکمن ازجمله این فناوریهاست که هرچند روزگاری بر صنعت موسیقی سیطره داشت، امروز دیگر اثری از آن نیست و فردا باید در موزهها آن را یافت. امروزه موزهها فرصتی را فراهم میکنند که ما ضمن عبور از تونل زمان، در ایستگاههای گوناگون آن لختی توقف کنیم و به تماشای برشهای کوتاه و فشرده زمان بنشینیم. درواقع موزه علم نوعی موزه است که پدیدهها، مفاهیم، اشیا و ابزارهای مربوط به علم و فناوری را در دسترس بازدیدکنندگان میگذارد. موزهها و بهویژه موزههای علم برای آنکه مخاطبان خود را شیفته علم و فناوری کنند، از چند روش یا رویکرد متفاوت استفاده میکنند. رویکرد اول نمایش ابزارها و تجهیزات دستاوردها یا پدیدههای علمی در مقابل دیدگان تماشاگران است. کیست که از تماشای فسیل واقعی یک دایناسور یا ایستادن در کنار یک شاتل فضایی شگفتزده نشود. بسیاری از پدیدههای علمی آنقدر جذاب هستند که حتی تماشای آنها از نزدیک هم میتواند رؤیا و تخیل ما را تحریک کند و ما را به وجد آورد. البته گاهی در کنار این نمایش ابزارها و فنون و دستاوردهای علمی، جزوهها و کتابچههایی برای تکمیل دانستههای ما نیز عرضه میشود. اما بسیاری از موزهها برای آنکه افراد را بهتر و بیشتر با اشیای عرضهشده در موزه مأنوس کند، به جای آنکه اقلام موزهای خود را درون قفسههای شیشهای و دور از دسترس مخاطبان قرار دهند، ترجیح میدهند نمونههایی تهیه کنند که افراد بتوانند آن را واقعا لمس و درعمل از آنها استفاده کنند. بسیاری از چنین موزههایی حتی امکاناتی را برای آزمایش انفرادی یا گروهی دیدارکنندگان فراهم میکنند. مزیت این مراکز این است که مراجعهکننده دیگر شنونده یا تماشاگر یک پدیده و رویداد علمی نیست، بلکه خود نیز در وقوع یک پدیده و کشف یک قانون مشارکت میکند و درنتیجه میتواند لذت اکتشاف را بچشد. سالهاست در حوزه آموزش این شعار مطرح میشود که اگر به من بگویی فراموش میکنم اما اگر مرا در فرایند کشف علمی مشارکتدهی، فرامیگیرم و به خاطر میسپارم. بهدلیلهمین جذابیتهاست که گفته میشود از کودکان تا پدربزرگها و مادربزرگها، میتوانند مخاطب این موزهها باشند و از تماشای آن لذت ببرند. در سالهای اخیر، فعالیتهای ترویج علمی در ایران رشد قابلتوجهی داشته است. فعالان ترویج علم در ایران در حوزههایی مانند برگزاری برنامههای عمومی رصدی و جشنهای نجومی، ابتکارات ارزندهای عرضه کردهاند که موردتوجه جامعه ترویج علم جهان نیز قرار گرفته است، اما مسیر توسعه علم جز با استفاده از بهترین تجربهها و بهترین ایدههای ممکن، میسر نمیشود. یکی از این ایدهها نیز برپایی موزههای علمی است. هرچند کشور ما تعداد کمی موزه علمی دارد، اما همین موزهها از استقبال مردم برخوردار بودهاند و این یعنی سرمایهگذاری برای گسترش کیفی و کمی این موزهها، نتیجهبخش خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.