کارکرد و اهمیت موزههای علمی و مراکز علم
نمایشگاه پیشرفتهای علمی و فناوری کشورها
محمدرضا دستورانی
موزهها را از چند جنبه مختلف میتوان دستهبندی کرد که یکی از آنها براساس محتواست، یعنی اقلامی که در آن به نمایش درآمده است. موزههای فضایی یا موزههای هوافضا، موزههایی هستند که اشیا یا اقلامی در زمینه تاریخ، دستاوردها، فناوری و... هوافضا را به نمایش میگذارند. البته در نظر داشته باشید خود موزههای فضایی یا هوافضا، زیرمجموعه موزههای علوم محسوب میشوند. موزههای علوم از قدیمیترین موزهها هستند. وقتی موزهها را از جنبه تاریخیشان بررسی میکنیم، میبینیم از جمعآوری اشیا و کالاهای ارزشمند در خانوادههای اشراف و سلطنتی در اروپا (و بهویژه در انگلستان و فرانسه) آغاز شده است. البته در نظر داشته باشید بیشترین تعداد موزههای جهان مربوط به موزههای تاریخ طبیعی است. در این موزهها معمولا فسیل جانداران و تاکسیدرمی آنها و مواردی از ایندست به نمایش درمیآید. موزه در ایران هرچند موزهها سابقه زیادی در جهان دارند، اما در کشور ما پدیده بهنسبت جدیدی است و فقط در سالهای اخیر است که ما با موزههای علوم آشنا میشویم که بیشتر این موزههای علوم در حقیقت همان موزههای تاریخ طبیعی هستند که از معروفترین آنها میتوان به موزه تاریخ طبیعی شیراز، موزه تاریخ طبیعی سازمان محیطزیست، موزه تاریخ طبیعی و حیاتوحش دارآباد و... اشاره کرد. موزهای از نوع جدید اما امروزه موزههای علوم از حالت موزهای صرف خارج شده است. تصوری که همه ما از موزهها داریم، مکانی آرام و خلوت است که در آن تعداد زیادی اشیا و آثار مختلف قرار دارد و بازدیدکنندگان فقط به تماشای این آثار میپردازند، اما کسی حق ندارد به آنها دست بزند یا آنها را لمس کند. اما در سالهای اخیر نوع تازهای از موزههایی پدید آمده است و در ایران نیز شاهد فعالیتهایی در این زمینه هستیم، تأسیس موزههایی با نام مرکز علم یا (science center) است. هرچند شاید ذهنیتی که برخی از مرکز دارند، همان موزه علمی باشد، اما درواقع مرکز علم تفاوت مهمی با موزه دارد که ما در موزه حق نداریم به اشیا دست بزنیم اما اتفاقا هدف اصلی مرکز این است که ما اشیا را لمس کنیم، به آنها دست بزنیم و از نزدیک با این اقلام، ماهیت و کاربردهای آنها آشنا شویم. برای مثال ممکن است در یک مرکز علمی، یک شهابسنگ را در معرض دید قرار دهند و افراد میتوانند با دستشان آن را لمس کنند تا مثلا به سختی و نرمی و جنس آن پیببرند. یا ممکن است جمجمه حیوانی در دسترس باشد که لزوما معمولا جمجمه نایابی نیست و افراد میتوانند بهدقت آن را وارسی کنند. منابع تکمیلی موزهها به بیان دیگر در موزههای علمی، بخشی از اطلاعات از راه دیدن حاصل میشود و بخشی دیگر با استفاده از ابزارهای کمکی مانند فیلم و صدا و کتاب و جزوهای که در آنجا عرضه میشود اما در مرکز علم، خود فرد بازدیدکننده میتواند با وارسی دقیق اشیای موزه، خودش چیزهای تازهای را کشف کند، پس هم جذابتر و هم تأثیرگذارتر است. بههمیندلیل امروزه مراکز علوم نقش بسیار مهمی در حوزه آموزش عمومی دارند. شاید بههمیندلیل هم هست که میگویند از پنج سال تا 99 سال، میتوانند مخاطب مرکز علم باشند و هرکسی براساس تجربه و دانش خود میتواند اطلاعات تازهای کسب کند. البته نوع خاصی از این موزهها یا مرکز علم به هوافضا اختصاص دارد و مشهورترین آنها هم در شوروی سابق یا روسیه و آمریکا قرار دارد البته کشورهای دیگر هم به تناسب فعالیتها و دستاوردهای خود در تاریخ این رشته، موزههای کوچکوبزرگی دارند. مخاطبان موزهها یا مراکز علوم اینکه مخاطبان یک موزه یا مرکز علم چه کسانی باشند، بیشتر به سیاستگذاریهای مالک و مدیر و برنامهریز مجموعه بستگی دارد. براساس سیاستهای کلیای که در موزههای هوافضا وجود دارد، دو طیف کلی مخاطب برای آن در نظر میگیرند. به بیان دیگر، آنها یک دسته مخاطب هدف دارند که عمدتا کودک و نوجوان هستند، یعنی کسانی که قرار است در سالهای آینده جذب این رشته یا گرایش علمی شوند و به بیان دیگر آیندهساز آن کشور باشند. همانگونه که میدانید، صنایع هوافضا، از دسته صنایع استراتژیک است و بههمیندلیل برای بسیاری از کشورها مهم است که در این زمینه سرمایهگذاری کنند. برای مثال، میتوان فعالیتهای ناسا را مطرح کرد. در سایت ناسا بخشهای بسیاری مربوط به کودکان وجود دارد. کودکان میتوانند با مراجعه به این سایت به فعالیتهای بسیار جالبی مانند نقاشی و ساخت ماکت و انواع سرگرمیهای دیگر بپردازند. حتی در برخی از فیلمهای سینمایی که بسیار هم فانتزی و دور از واقعیت هستند، امکاناتی را برای عرضه و ارائه دستاوردها و پیشرفتهای فناوری فضایی فراهم میکنند برای مثال، یک شاتل فضایی واقعی را نمایش میدهند چون بر این باورند که از دل مخاطبان همین نمایشها و فیلمها، فضانوردان و متخصصان علوم فضایی بیرون میآیند. تبلیغات نیز بخش دیگری از اهداف این موزهها را تشکیل میدهد به بیان دیگر، این موزهها یا مراکز علم را میسازند تا قدرت یک کشور در زمینه هوافضا را به نمایش بگذارند. پس مقامات رسمی هم میتوانند یک دسته دیگر از مخاطبان این موزهها را تشکیل دهند هرچند کودکان و نوجوانان، بخش اصلی مخاطبان آنان هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.