ضرورت افتتاح اولین موزه فضایی ایران
موزهها زبان گویای تاریخ و دستاوردهای فناوری هستند
حمیدرضا فعلهگری
1- براساس تجربههای جهانی، زمانی کشوری در موضوعات علمی گوناگون، دارای متخصصان طراز اول میشود که فرزندان آن کشور از سنین بسیار کم در زمینه ترویج و آموزش علوم مختلف از امکانات جذاب و زیادی برخوردار باشند و از سنین کم در جریان موضوع موردعلاقه خود قرار گیرند. ایجاد علاقه و پشتیبانی از نیازهای کودک باعث میشود وی در ادامه با واردشدن به دانشگاه و تحصیل در رشته رؤیایی دوران کودکی، براساس علاقه وافری که در این سالها داشته، با پشتکار و همت بالا در جهت تبدیلشدن به متخصص طراز اول، گام بردارد. موزهها علاوه بر موارد فوق، میتوانند برای گروههای سنی بالاتر و همچنین گروههای تحصیلکرده نیز امکانات کافی و برنامههای جذاب و مرتبی را فراهم کنند. در ضمن موزههای علمی میتوانند با دیگر موزههای همموضوع جهان در ارتباط باشند تا علاوه بر تبادل اطلاعات و با استفاده از تجربهها و دستاوردهای دیگران، برنامههای مشترکی را اجرا کنند. 2- با ورود ایران به عرصه فناوری فضایی، کارشناسان و دلسوزان جامعه بر این نکته تأکید کردند که برای تربیت و آموزش متخصصان برای آینده کشور در موضوع فناوری فضایی، باید در زمینه ترویج دانش فضانوردی بهعنوان زمینهساز این کار، سرمایهگذاری شود. با توجه به کهنگی سیستم آموزشی مدارس ایران و حرکت لاکپشتی ارتقای محتوای کتابهای درسی بهسوی فناوریهای نوین، بدونشک وجود موزه یا نمایشگاههای دائمی در زمینه تاریخ پرواز و فناوری فضایی، یکی از لازمهها و ضروریات برای ترغیب نوجوانان و جوانان در جهت گامنهادن در عرصه آموزشهای مرتبط و ورود به علوم فضایی است. البته باید دانست با توجه به نداشتن سابقه قبلی و نیروهای کارآمد و متخصصان کافی و مناسب، ایجاد چنین موزهای در کشور بسیار دشوار است و در کشورهای دیگر نیز سالها طول کشید تا موزههای فضایی تشکیل شود. خوشبختانه عنایت پروردگار متعال در این زمینه نیز مددکارمان بوده و هماینک، هم امکانات کمنظیری برای راهاندازی موزه فضایی کمنظیری در ایران وجود دارد و هم ارتباطهای بسیار خوبی برای توسعه و تکمیل کمی و کیفی آن در آینده و حتی راهاندازی موزه- نمایشگاههایی دیگر در شهرهای مختلف ایران مهیاست. انجام این کار بزرگ تنها بذل توجه و علاقهمندی مسئولان را میطلبد که با توجه به اشتیاق بسیار زیاد جوانان، دانشآموزان و دانشجویان، ممکن خواهد شد. 3- امروزه در بسیاری از کشورهای جهان، موزههای علمی وجود دارد. هدف از تأسیس و راهاندازی چنین موزههایی، ترویج علم، ایجاد انگیزه برای کنجکاوی و پژوهش و همچنین آشناسازی عامه مردم بهویژه جوانان و نوجوانان با شگفتیهای علوم و مرور سیر تاریخی تکامل اختراعات و اکتشافات و تأثیر آن در زندگی بشر و شناخت بهتر طبیعت یا بهرهبرداری بهتر از آن است. در این موزهها نمونه و اطلاعات مرتبط با موضوعات ازجمله تاریخچه، فعالیتها، دستاوردها و... علوم مختلف گردآوری و در معرض استفاده همگان قرار میگیرد و بازدیدکنندگان در سطوح مختلف به فراخور میزان دانش، نیاز، سلیقه و علاقهمندی خود از آن بهرهمند میشوند. مشاهده این اشیا که میتواند شامل نمونههای واقعی، مولاژ، یادمانها، ماکت، عکس، پوستر و ... باشد، نهتنها افراد را با سیر تکاملی آن موضوع آشنا میکند که زمینه مناسبی میشود برای رشد و شکوفایی دیدگاههای آنان یا ایجاد شوق و علاقه به علم. -------------------------------------- حس کنجکاوی را در ذهنهای پرسشگر تقویت کنیم موزههای فضایی مکانهایی هستند که افراد را با سیر تکاملی تسخیر فضا از دورانهای دوردست (که انسان با نگاه به پرندگان، آرزوی پرواز را در سر میپروراند) تا زمان حال (که بشر توانسته است به فضا دست یابد و در برخی از موارد حتی بیش از یک سال در فضا اقامت کند)، آشنا میکنند. روزگاری انسان برای پرواز، تنها به قوه تخیل خود متکی بود و میتوانست با افسانهسرایی (که در برخی موارد، هیچ پایه عقلانیای نداشت)، خود را دلخوش کند. بعدها هوای گرم و گازهای سبک به کمکش آمدند و او توانست با کمک بالنها، چند متری از زمین فاصله بگیرد. اختراع هواپیما به او امکان داد که هم بیشتر اوج بگیرد و هم توانایی جابهجایی از نقطهای به نقطهای دیگر و از شهری به شهر دیگر را به دست آورد. کمتر کسی در آن زمان میدانست روزگاری هواپیما یکی از مهمترین وسایل حملونقل انسان میشود. موشکها که در مرحله اول بهعنوان یک سرگرمی در جشنها باعث شادی مردم میشدند، بعدها رنگ نظامی به خود گرفتند و استفاده از آنها بهعنوان یک سلاح مخرب، دردها و غصههای بسیاری برای بشر پدید آوردند. اما شوق انسان به دانستن بیشتر و حل معماهای آفرینش جهان، از آن سلاح مخرب، وسیلهای برای سفر به فضا ساخت. عصر فضا با پرتاب یک گوی آلومینیومی کوچک به نام اسپوتنیک-1 آغاز شد. پرتاب این گوی آلومینیومی کوچک، مقدمات سفر انسان به مدار زمین و حتی کره ماه را فراهم کرد. امروز در کتابها، نام نزدیک به 600 انسان را میبینیم که از چنددقیقه تا بیش از یک سال را بیرون سیاره زمین گذراندهاند. این پژوهشها همچنان ادامه دارد و دامنه دانش بشر را روزبهروز افزایش میدهد. کاوشگران ساخته دست انسان نیز توانستهاند مسافتهایی را طی کنند که در گذشته انسان حتی تصور رسیدن به آن را هم نمیکرد و اطلاعات و عکسهایی را به زمین فرستادهاند که گویای عظمت خلقت است. ورود ایران به فناوری فضایی درحالحاضر سهم ایران از تحولات فضایی کم نیست. کارشناسان ما توانستند باوجود شرایط بسیار دشوار تحریمهای سخت و همهجانبه بینالمللی، با صبوری، مقاومت و توکل به خدا به فناوری ساخت موشکها دست یابند و بهدنبال آن در زمینه فناوری فضایی گام بردارند و نام ایران را بهعنوان دهمین کشور صاحب فناوری فضایی در جهان به ثبت برسانند. بیشک در چنین وضعیتی، وجود یک موزه اختصاصی در زمینه سیر تکاملی فناوری فضایی، ضروری بهشمار میرود زیرا این موزه میتواند محلی شود نهفقط برای آشنایی مردم با فناوری فضایی، سوابق آن و اثرات این فناوری بر زندگی افراد جامعه بلکه مکانی باشد برای تشویق و ترغیب جوانان و نوجوانان برای تحصیل در رشتههای مرتبط با فناوری فضایی. به عبارت دیگر، موزه فضایی را میتوان وسیلهای دانست برای سوقدادن دانشمندان آینده کشور به تحصیل در رشتههای مربوط به این فناوری. مراجعهکنندگان به چنین موزههایی، با مجموعهای از عکس، پوسترهای آموزشی، ماکتها، نمونههای واقعی و مولاژ اشیا مربوط به فضانوردی، فیلم، اسلاید، کتاب و منابع مطالعاتی مرتبط با دانش فضایی آشنا میشوند که هر یک از آنها میتواند دریچهای شود برای هدایت آنها بهسوی تحصیل علم در زمینه فضانوردی. آنها در این موزه میتوانند از نزدیک با تاریخ دستیابی انسان به فناوری فضایی و سفر به فضا و چگونگی آموزش فضانوردان، سفر به فضا، زندگی در ایستگاههای فضایی، هدایت ناو کیهانی، پایش زمین توسط ماهوارهها، مخابرات و کاوش در سیارات دیگر آشنا شوند. افراد آموزشدیده و خوشبیان و باذوق که راهنمایی مراجعان را برعهده دارند، با طرح مسائل جذاب میتوانند ذهنی پرسشگر و خلاق برای بازدیدکنندگان به وجود آورند تا حس کنجکاوی بیشتر و انگیزههای نیرومندتری در افراد ایجاد شود. -------------------------------------- فراهم کردن زمینههای رشد و شکوفایی علمی بر عهده کیست؟ امروزه موزهها نقش بسیار مهمی در امر آموزشهای عمومی و دانشآموزی دارند و به همین دلیل، مسئولان کشورهای مختلف جهان به راهاندازی موزههای متعدد با موضوعات ویژه و خاص از جمله فناوری فضایی اقدام میکنند. راهاندازی موزههای فضایی در کشورهای صاحب این فناوری امری ضروری بهشمار میرود. در این موزهها، دهها سوژه؛ از مدالها و تمبر و تصویر گرفته تا نمونه اصلی یا ماکت و مولاژ در ویترینهای متعدد قرار دارند که با نورپردازی مناسب، انگیزه تأمل بیشتر در برابر هر سوژه را فراهم میآورد. بهاینترتیب افراد مختلف به صورت انفرادی یا گروههای دانشآموزی و دانشجویی به دیدن موزه میآیند و در آنجا با بهرهگیری از راهنمایان خوشگفتار و مبتکر، با فناوریهای نوین فضایی آشنا میشوند. در کنار سالنهای اصلی موزه، نمایشگاههای جانبی در زمینههای مختلف مرتبط با موضوع فضانوردی (مانند نقاشیهای فضایی، تمبر و پاکتهای پستی فضایی، روزنامه و نشریات قدیمی، کاریکاتورهای فضایی و...) نیز برگزار میشوند تا در سال، بارهاوبارها، افراد و گروههای دانشآموزی را به دیدن نمایشگاه بکشانند. امکانات موجود و دورنمای کار خوشبختانه درحالحاضر مجموعه بینظیری از مواد مختلف موزهای در زمینه فضانوردی در ایران وجود دارد که بهجرئت میتوان گفت در برخی موارد نمونه دیگری در جهان ندارد. «سیروس برزو»، روزنامهنگار مروج فضانوردی و پژوهشگر فناوری فضایی، مجموعه کاملی از اقلام گوناگون مربوط به تاریخ و فناوری فضایی را گرد آورده است که از جمله آنها میتوان به دهها نمونه ماکت موشک، ناوهای فضایی، پوسترهای آموزشی، غذای فضانوردان، لباس فضایی، مدال و مدالیونهای فضایی، سکه، تمبر، پاکتهای پستی، روزنامه و مجلات ارزنده در مورد تاریخ فضانوردی (ازجمله روزنامههایی که به مناسبت وقایع فضایی منتشر شدهاند مانند روزنامههای ایرانی و خارجی منتشرشده به مناسبت پرتاب نخستین ماهواره جهان یا سفر نخستین انسان به ماه و...)، دهها شیء منحصربهفرد مانند قرآنی که به فضا فرستاده شده، پرچم ایران که توسط خانم «انوشه انصاری» به فضا برده شده و... اشاره کرد. وی این اشیا و اقلام موزهای مربوط به فضانوردی را در 40 سال گذشته گردآوری کرده است. نکته جالب توجه این اشیا، آن است که اکثر قریببهاتفاق این اشیا توسط فضانوردان مختلف به مدیر این موزه اهدا شدهاند. «سیروس برزو» که بیش از 35 سال در زمینه ترویج فضانوردی در ایران فعال است، توانسته در سالیان اقامت در روسیه با فضانوردان مختلف روابط نزدیک و دوستانهای به وجود آورد و همین امر باعث شد که در سالهای اخیر، چند نفر از فضانوردان روسیه به ایران سفر کنند و در مکانهای مختلف از جمله مدارس، انجمنهای علمی و دانشگاهها، کنفرانسهایی داشته باشند. با توجه به این روابط دوستانه بین وی و فضانوردان، امکان ورود تجهیزات بیشتر به موزه در آینده نیز وجود دارد. هرچند اقلام موزهای آقای «برزو» تاکنون در چند نمایشگاه در معرض دید همگان قرار گرفته است، اما تاکنون اقدامی برای برپایی یک نمایشگاه یا موزه دائمی از این اقدام انجام نشده است. با توجه به منحصربهفردبودن این اقلام، برپایی چنین موزهای نقش غیرقابلانکاری در جلب توجه همگان و بهویژه دانشآموزان و دانشجویان به علوم و فناوریهای جدید و بهویژه فناوری فضایی خواهد داشت. اگر امکانات مناسبی از جمله اتوبوس مجهزشده برای حملونقل امکانات سیار در اختیار این موزه قرار گیرد، امکان ایجاد نمایشگاه سیار و برگزاری جلسات آموزشی در شهرستانها نیز وجود دارد. شایسته است ترتیبی اتخاذ شود تا با استفاده از اقلام موجود در این مجموعه، کنفرانس، نمایشگاه و اردوهای آموزشی، چه به شکل ثابت و چه سیار در اقصینقاط ایران برگزار شود. انجام این امر چندان دشوار نیست و تنها حمایت مسئولان مربوطه از جمله مسئولان سازمانها و نهادهای مرتبط با فناوری فضایی و آموزشوپرورش را میطلبد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.