حضور ایران در سوریه و عراق و افول داعش
نادر مهرابیمراد. دانشجوی دکترای جغرافیای سیاسی
خبر تصرف موصل در ژوئن 2014 توسط گروه داعش، همگان را متوجه ظهور قدرتی نوظهور در منطقه کرد. قدرتی که بیشترین تأثیر را بر تحولات چند سال اخیر منطقه بر جای گذاشته است. حال دیگر داعش یک گروه تروریستی مانند سایر گروههای تروریستی نیست که در خفا به فعالیت بپردازد. داعش که خود را دولت اسلامی مینامید و مدعی خلافت بر کل بلاد اسلامی بود، پس از تصرف موصل گام بزرگی در ایجاد یکشبه دولت برداشت. سال 2014 سال طلایی برای این دولت خودخوانده اسلامی بود و متصرفات و غنایم فراوانی را نصیب خود کرد. حال با گذشت دو سال از تصرف شهر موصل، داعش دیگر داعش روزهای طلایی نیست و بسیاری از متصرفات و نیروهای خود را از دست داده و تابوی شکستناپذیری آن درهم شکسته است. اما چه عواملی سبب افول این گروه شده است؟ پاسخ این پرسش را باید در نکاتي كه در ادامه ميآيد جستوجو کرد؛ واقعیت حاکم بر هر حکومت، نیاز به پول است. اداره یک سرزمین و ادامه یک جنگ تمامعیار، نیازمند منابع مالی فراوانی است. بیشتر هزینههای گروه داعش را حقوق مزدوران و همچنین تأمین مایحتاج جنگی تشکیل میدهد. داعش در سالهای 2014 و 2015 در تأمین این نیازها موفق عمل کرد و این امر در موفقیت آنها در عرصه جنگ کمک شایانی کرد. اما سال جاری میلادی داعش در تأمین منابع مالی خود با بحران مواجه شده و این عاملی در تضعیف این گروه در جبهههای جنگ شده است. حال باید دید که این منابع مالی از کجا تأمین میشود و چرا با مشکل روبهرو شده است. داعش پس از تصرف شهر موصل و سایر شهرها اقدام به غارت بانکها، ادارات دولتی، صرافیها، اموال مردم و... کرد. در کنار غارت اموال، فروش نفت، مالیات، کمک حامیان، فروش برده و منابع دیگر نیز یک درآمد ثابت برای داعش به همراه داشته است. اما با گذشت دو سال، بیشتر این منابع درآمدی داعش با مخاطره مواجه شدهاند. داعش دیگر شهر بزرگ و جدیدی را برای غارت به تصرف درنیاورده؛ جنگندههای روس تانکرهای حامل نفت را منهدم کرده و عملا شریان صادرات نفت این گروه مختل شده؛ به علت فقر شدید در مناطق تحت حکومت داعش، مالیاتها بهشدت افت کرده؛ بسیاری از حامیان داعش به علل متفاوت دیگر مانند سابق به این گروه کمک مالی نمیکنند. نهایتا تمامی این موارد، عاملی شدهاند تا گروه داعش دیگر توانایی مالی سابق را نداشته باشد و این ضعف در تأمین منابع مالی، دلیلی بر ضعف در جبهههای جنگ نیز شده است. هر جنگی دو جبهه دارد؛ قدرتگیری هریک از طرفین این جنگ به منزله برتری بر طرف مقابل است، حتی اگر طرف مقابل همان توان سابق را داشته باشد. داعش بهطور همزمان با گروههای مختلفی در حال جنگ است. هریک از این گروهها در این مدت فرازونشیبهای زیادی به خود دیدهاند که بر کیفیت مبارزه آنها با داعش تأثیرگذار بوده است. در روزهای نخستین بحران در منطقه، هیچیک از این گروهها آمادگی و انسجام لازم برای مبارزه با داعش را نداشتند و این خلأ قدرت، موقعیتی مناسب برای پیشرویهای سریع داعش مهیا کرد. اکنون با گذشت دو سال از سقوط موصل، دولت عراق از آن روزهای بحرانی و آشفته فاصله گرفته و با تغییراتی اساسی در سیاستها و ارتش خود و همچنین دریافت کمک از نیروهای حشد الشعبی و قبایل سنی مخالف داعش و از سویی با کمکهای مستشاری ایران، توانسته تعدادی از شهرها و مناطق تحت اشغال را بازپس گیرد. در جبهه سوریه نیز با افزایش کمکهای مستشاری ایران، حمایتهای بیشازپیش حزبالله و حملات هوایی جنگندههای روسیه، دولت سوریه توانسته از لاک دفاعی خود خارج شود و در جبهههای مختلف از جمله جبهه مبارزه با داعش به موفقیتهای چشمگیری دست پیدا کند. شاید بتوان گفت برنده بحران بهوجودآمده در منطقه، کردهای عراق و سوریه هستند. نیروهای اقلیم کردستان عراق پس از سقوط موصل، از بعضی مناطق کردنشین عقبنشینی کردند و در مقابل داعش حالت دفاعی به خود گرفتند. اما با گذشت اندکزمانی، پیشمرگههای کرد شروع به تثبیت موقعیت خود کردند و حالا با گذشت دو سال از شروع جنگ مستقیم با داعش، این کردهای عراق هستند که در موقعیت برتر نظامی قرار دارند و بیشتر مناطق کردنشین را از کنترل داعش خارج و نیروهای خود را در اطراف شهر موصل مستقر کردهاند. چهارمین گروه اصلی در مبارزه با داعش، یگانهای مدافع خلق در سوریه است. این گروه مسلح فعالیتهای خود را از سال 2012 شروع کرد و با گذشت چهار سال از آن زمان توانسته خود را بهعنوان یک گروه مؤثر در بحران سوریه معرفی کند. بهخصوص که این گروه شمال سوریه را در اختیار دارد و عامل اصلی در سختشدن ارتباط بین داعش و ترکیه به شمار میرود. این گروه موفق شده تا دروازههای شهر رقه (پایتخت خودخوانده داعش) پیشروی و هرچهبیشتر عرصه را بر داعش تنگ کند. روزهای نخست قدرتگیری داعش، اعراب سنی عراق این گروه را منجی خود دانسته و هنگام ورود آنها به شهرها به هلهله و شادمانی پرداختند. اما پس از تثبیت قدرت و وضع قوانین سختگیرانه و خشن، مردم تحت حاکمیت این گروه متوجه سادهانگاری خود شدند. حال دیگر سنیهای عراق آن اقبال سابق را به گروه داعش ندارند و حتی بعضی از قبایل سنی که در دولت قبلی عراق با بیمهری مواجه شده بودند، با تغییر رویکرد دولت جدید، با ارتش عراق بر ضد داعش همراه شدهاند. با توجه به نکات ذکرشده میتوان نتیجه گرفت که گروه داعش از روزهای یکهتازی خود در سال 2014 فاصله گرفته است و احتمال ازدستدادن شهرهای موصل و رقه دور از ذهن نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.