نگاهی به رفتارهای فراکسیونها در مجلس شورای اسلامی
به نام فراکسیون، به کام افراد
نفیسه زارعکهن
در 10 دوره مجلس در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی، فراکسیونهایی با عناوین مختلف براساس جناحهای سیاسی و گاهی هم مسائل اجتماعی شکل گرفتهاند که همواره سعی کردهاند نقشی در تعیین مقدرات مجلس ایفا کنند و در مسائلی از جمله انتخابات هیأترئیسهها، رأی اعتمادها، استیضاحها و طرح و لوایح جنجالی یا حمایت از یک نماینده در مقابل هجمه دیگران نقشآفرین باشند. در ابتدای شکلگیری مجالس در انقلاب اسلامی، فراکسیونها قالب مشخصی نداشتند و کمکم و بهمرور زمان قالب و اهداف معین و مشخصی گرفتند. در مجلس اول، فراکسیون نهضت آزادی ایران به ریاست مهندس مهدی بازرگان شکل گرفت هرچند دوام چندانی نداشت و در انتخابات دومین دوره مجلس شورای اسلامی، اعضای این فراکسیون رد صلاحیت شدند و نتوانستند در مجلس حضور پیدا کنند؛ اما نهضت آزادی تنها فراکسیون نبود و فراکسیون حزبالله و حامیان دولت نیز از دیگر فراکسیونهای آن روزها بودند. در مجلس دوم هم فراکسیون حزباللهیها و خط امامیها حضور داشتند هرچند به گواه تاریخ بیشتر تجمیع افراد با این گرایشها بود و رفتار فراکسیونی خاصی از آنان دیده نمیشد. حتی از واژه فراکسیون هم استفاده نمیشد و این گردهمآمدن افراد نیز متأثر از فضای بیرون از مجلس بود که «خط امامی»ها، «حزباللهی»ها را مصداق پیروان اسلام آمریکایی در کلام امام خمینی(ره) میدانستند که ماجرای مخالفت 99 نماینده در دادن رأی اعتماد به نخستوزیری ميرحسين موسوی هم در ادامه آن رقم خورد. مجلس سوم هم اینگونه بود و درواقع دو گروه مجمع روحانیون مبارز و جامعه روحانیت حضور داشتند، گرچه بازهم موج ردصلاحیتها در مجلس چهارم، داستان روحانیون مبارز را دیگرگونه کرد؛ اما بااینحال فراکسیونهای صنفی و غیرسیاسی مانند فراکسیون «ایثارگران» به ریاست مرحوم ابوترابیفرد برای پیگیری مسائل جانبازان جنگ تحمیلی، تشکیل شد و این در حالی بود که تشکیل حزب کار یا خبر تشکیل کارگزاران باز هم دوگانه «پیروان خط امام و رهبری» در مقابل «خط امامی»ها شکل گرفت. مفهوم واقعی فراکسیون در مجلس پنجم تقریبا مفهوم فراکسیون و عملکرد فراکسیونی حکمفرما بود؛ در این مجلس جامعه روحانیت مبارز بیشتر کرسیهای مجلس را به دست آورد و فراکسیونی با عنوان فراکسیون «حزبالله» تشکیل داد، هرچند کارگزارانیها با ایجاد فراکسیون اقلیت، بعضی اوقات با آبستراکسیون جلسات علنی مانع از تصویب قوانین مد نظر جناح اکثریت میشدند. در مجلس ششم، مفهوم فراکسیونبندی به اوج خود رسید و با پیروزی اصلاحطلبان و اعضای جبهه مشارکت در انتخابات مجلس، اقداماتی که مفهوم فراکسیون را بیشتر نمودار میکرد خودنمایی کرد. جبهه مشارکت ایران اسلامی، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، کارگزاران سازندگی و مجمع روحانیون مبارز بیشترین کرسیها را در مجلسی داشتند که رئیس آن مهدی کروبی، از اعضای مجمع بود و نوابش محمدرضا خاتمی و بهزاد نبوی از دو حزب مشارکت و مجاهدین بودند. آنها با همراهی هم فراکسیون دوم خرداد را بهعنوان فراکسیون اکثریت تشکیل دادند. قدیمیترین فراکسیون از میان فراکسیونهایی که در مجالس شورای اسلامی تشکیل شده است شاید بتوان فراکسیون اصولگرایان را قدیمیترین فراکسیون تشکیلشده در مجلس دانست. در واقع از مجلس ششم به بعد فراکسیون حزبالله که قدیمیترین و مهمترین فراکسیون پارلمانی پس از پیروزی انقلاب در کشور بود، به فراکسیون اصولگرایان تغییر نام داد؛ این فراکسیون همانی بود که در مجلس پنجم، ناطقنوری، حسن روحانی، موحدیکرمانی و موحدیساوجی و حبیبالله عسگراولادی، حمیدرضا ترقی، محمدرضا باهنر و عدهای دیگر مسئولیت هدایت آن را بر عهده داشتند. این فراکسیون که در تمام عمر خود اکثریت بود، در مجلس ششم به فراکسیون اقلیت تبدیل شد که ریاست آن را غلامعلی حدادعادل برعهده گرفت. حدادعادل نفر اول فهرست اصولگرایان که در شمارش آرای تهران نفر سیوسوم شده بود، در بازشماری آرا ازسوی شورای نگهبان با ارتقایی پنجرتبهای، نفر 28 تهران شده و با سایر نمایندههای اصولگرایی که در این دوره رأی آورده بودند، فراکسیون اقلیت مجلس را تشکیل داده بود؛ بهاینترتیب بود که اختلاف میان دو فراکسیون با تأخیر در تصویب اعتبارنامه غلامعلی حدادعادل از یکسو و ابطال 700 هزار رأی در تهران از سوی دیگر آغاز شد. فراکسیون اقلیت در این مجلس که از سوی رئيسجمهور وقت «اقلیت محجوب» نامیده شده بود سعی میکرد گاهی دست به آبستراکسیون زده و تصمیمات اکثریت را زیر سؤال ببرد. اما به دلیل تعداد محدودش کمتر موفق شد. درحالیکه فراکسیون اکثریت اقدامات هماهنگ چشمگیری انجام داد و فراکسیون زنان مجلس ششم هم از آن دست کمیسیونهایی بود که در تاریخ مجالس ایران بهدلیل اقدامات شایستهای که برای حفظ حقوق زنان انجام دادند ماندگار خواهد شد. اقلیت، اکثریت شد در مجلس هفتم فراکسیون اصولگرایان تغییرات عمدهای کرد و فراکسیونهایی مانند ائتلاف حزبالله و فراکسیون اصولگرایان تحولخواه با انشعاب از فراکسیون اصولگرایان تأسیس شدند که حسن غفوریفرد، از جمله چهرههای سرشناس این فراکسیون بود. ریاست این فراکسیون را محمد خوشچهره بر عهده داشت. چهرههای شاخص اصولگرایان تحولخواه، ازجمله محمد خوشچهره و عماد افروغ دیگر برای انتخابات مجلس هشتم کاندیدا نشدند، بهاینترتیب چهرههای این فراکسیون ترجیح دادند نام اصولگرایان مستقل تا اطلاع ثانوی در خارج از پارلمان بماند! همچنین جبهه وفاق و کارآمدی نیز به ریاست امیدوار رضایی در مجلس هفتم تشکیل شد. به جز فراکسیون اصولگرایان تحولخواه که در مجلس هشتم حضور نداشت، فراکسیونهای مهرورزی و پیشرفت عدالت و توسعه هم شکل گرفت. اما نکته مهم درباره این فراکسیونها این بود که اگرچه نام فراکسیون داشتند، اما بیشتر فردی عمل میکردند و تنها در برابر برخی استیضاحها و اقدامات جریان مقابل باهم هماهنگ میشدند. چنین بود که اصولگرایان مجلس نهم نیز نتوانستند یک فراکسیون واحد تشکیل دهند. اختلافات میان آنها بر سر ریاست مجلس آغاز شد. حامیان ریاست حدادعادل، فراکسیون اصولگرایان را به نام خود زدند و حامیان ریاست علی لاریجانی با اکثریت کرسیهای مجلس فراکسیون اصولگرایان رهروان ولایت را تشکیل دادند. اعضای فراکسیون اقلیت همانهایی بودند که در انتخابات با ارائه فهرست موازی جبهه پایداری، وحدتشکنی کردند. آنها که ترکیبی از جمعیت ایثارگران و جمعیت رهپویان و حامیان دولت احمدینژاد بودند، در برابر 170 نمایندهای قرار گرفتند که با حمایت فهرست ائتلاف اصولگرایان به مجلس راه یافته بودند؛ بهاینترتیب فراکسیون رهروان ولایت که علی لاریجانی ریاست آن را برعهده گرفت و فراکسیون پایداری به ریاست مرتضی آقاتهرانی که در مجلس هشتم با عنوان فراکسیون انقلاب اسلامی حضور داشت و فراکسیون رهپویان با مدیریت علیرضا زاکانی تشکیل شدند. فراکسیونهایی که اقدامات چشمگیری جز صفآرایی در برابر دولت روحانی از آنها دیده نشد و این در حالی بود که در دولت گذشته این فراکسیونها، بهویژه فراکسیون پایداری حمایت مطلق از دولت احمدینژاد را برعهده داشتند. شکاف در اصولگرایی بههرروی با نگاهی به مجالس هفتم تا نهم چنین میتوان گفت که اصولگرایان برخلاف تشکیل یک فراکسیون واحد در ابتدای تشکیل مجلس، بر عهد وحدتگرایانه خود تا پایان عمر مجلس نمانده و دچار تکثر میشوند و رفتار فراکسیونی ندارند و اینک در مجلس دهم هم در بر همان پاشنه است؛ هرچند که اینبار اکثریت را ندارند و فراکسیون پرتعدادی، مانند «امید» در مقابل آنهاست. البته آنها با انتخاب نام «فراگیر» برای فراکسیونشان، تضادهای فردی خود را پنهان کردهاند. اما این مسئله مختص به اصولگرایان نیست که اصلاحطلبان هم در انتخابات ریاست مجلس دهم که اخیرا برگزار شد، چندان فراکسیونی عمل نکردند و برای مثال کواکبیان به عنوان عضو هیأترئیسه براي رياست مجلس نامزد شد. درواقع شاید با نگاهی به فراکسیونها از ابتدا تاکنون در مجالس مختلف چنین بتوان گفت که رفتارهای نمایندگان بیشتر به شكل فردی بوده و در معدود بزنگاههایی دیده شده که فراکسیونی عمل کردهاند. اینگونه است که میتوان با نگاهی اجمالی گفت نهادینهنشدن تحزب در سیستم سیاسی ما، موجب شده است نخبگان سیاسی رفتار فراکسیونی و تشکیلاتی پیشبینیپذیر نداشته باشند و تصمیمات فردی و اجتهادات شخصی جلوتر از اهداف فراکسیونی حرکت کند. اگرچه انتخاب علی لاریجانی و نداشتن رأی کافی محمدرضا عارف در همین انتخابات ریاست مجلس جدید، نگرش دقیقتر در رفتار فراکسیونی را اجتنابناپذیر کرده، اما شاید وضعیت خاص انتخابات مجلس دهم و ائتلاف پردامنه نیروهای میانهرو که باعث شد افرادی با گرایشهای سیاسی مختلف در «لیست امید» قرار بگیرند نیز در این مسئله تأثیر داشته باشد. تا دخالت واقعی احزاب در انتخابات ریاستجمهوری و مجلس، احتمالا نمیتوان انتظار زیادی از رعایت همه جوانب رفتار فراکسیونی در مجلس یا حزبی در دولت داشت. فعلا مدل دولت و مجلس ائتلافی، در قوای کشور خودنمایی میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.