درباره «کشتن کفتر چاهی» به کارگردانی رضا حداد
جهان خشنِ تارانتینویی
محمدحسن خدائی
رضا حداد اینبار به سراغ متنی از چرمشیر رفته که سؤال بنیادیناش این است: بشر امروز در چه جهانی زیست میکند و جهان مطلوب کدام باید باشد. جهانی گرفتار ملال و زشتی و بیماری. جهانی که بهتر است از لوث امر غیر زیباشناسانه، پاک شده و زیبا شود. متن به صراحت میگوید «زیبایی» همان خیر است؛ همان صلاح و سعادت. گفتار راوی، همان عنصر مردانه نمایش«کشتن کفتر چاهی» بیان بصیرتهاییست در قبال جهان آلوده این روزها، که چگونه حذف و طرد بیماری/ بیماران، تحقق آرمانی زیستن مردمان سالم و زیباست. راوی با صدای شاعرانه و مرموز آتیلا پسیانی، مکرر بیان میکند جهان مطلوب، همان جهانی که پروردگار وعده آن را بشارت داده، جهانیست زیبا و عاری از ناپاکی و زشتی. حال که بیماری، نقصان و زشتی همهجا را آلوده کرده است، باید دست به کار پالودن شد. تیغ برکشید، حتی گلوله شلیک کرد و گاهی هم راه نفس کشیدن برید. «کشتن...» روایت همین پالودنهاست؛ با دخترانی که از سر ملال، ماجراجویی یا حتی کنجکاوی دوران جوانی، دست به جنایت میزنند و به قول راوی، بیماران و دردکِشندگان را راحت میکنند. «کشتن...» میان ساحت اخلاقی کیرکگاردی و ساحت زیباشناسانه نیچهای، دومی را برمیگزیند. ساحت اخلاقی با عنایت به «دیگری»، نقاط منفی، نقصانها و بیماری «دیگران» را میپذیرد؛ چراکه این را اخلاقیترین کنش میداند، اما در ساحت زیباشناسانه نیچهای که «من» اهمیت کانونی دارد، جهان زیبا برای «من» است که معنا و مفهوم دارد؛ جهانی فارغ از سستی و زشتی، بیماری و به تمامی زیبا و دلانگیز. تو گویی، جنایت، کشتن یا همان راحتکردن، تنها امکان ساختن آن جهان آرمانیست و به نوعی، مقاومت در قبال ابتذال زمانه و ضدیت با زیست حقیرانه. جهان «کشتن...» جهان خطرناکیست. آدمها به سادهترین بهانهها، میکشند و کشته میشوند. هر نقصی و هر لاعلاجی، وسوسهای است برای حذف، قتل و راحتکردن. یک جهان خشنِ تارانتینویی انگار که آن مازاد سرگرمیکننده سینمای تارانتینو را آنچنان ندارد. بیشتر کلنجار رفتن با بطالت و ملال روزگار است، آنهم باخشونت، ماجراجویی، دراگ و الکل. قربانیکردن «دیگری» است، بدون سویههای الهیاتی و بشارتدهندهگی. وقتی در آغاز نمایش، آن اجتماع دختران، زنی بیمار و سرطانی را برای حذف، کشتن و راحتکردن انتخاب میکنند، میتوان جهان هولناکی را متصور بود که چگونه توجیه فلسفی یافته است. وقتی تصویر ویدئوی ضبط شده همان زن سرطانی بر صحنه احضار میشود که از رنج خود میگوید که چگونه سرطان، شش ماه بیشتر امکان زیستن را برای او باقی نگذاشته؛ همه ما، ما مخاطبان، با وجدانهای معذب، با او همدلی میکنیم و البته میدانیم آن دخترانِ عاشق زیبایی جهان، دست به کار شده و با کشتن او و سپس جدا کردن سر از بدن، بیمار سرطانی را راحت کردهاند. جهانی بس وحشتناک و گرفتار بیمعنایی. جهانی که باید از شرش رها شد و دیگران را هم از شرش رها کرد. «کشتن...» در سیر تطورآمیز خشونتورزیهایش، بهانههای کشتن را سادهتر میکند. به یاد بیاوریم آن صحنه استعمال مواد مخدر و خندههای هیستریک آن دو دختر را، که چگونه به شلیک کردن و کشتهشدن یکیشان منجر میشود، یا آن صحنه آتلیه عکاسی که در نهایت به خفه کردن یکی از دخترها میانجامد، فقط به خاطر آنکه یکی از دخترها از پاسخدادن به اینکه پیشنهاددهنده عکاسی پورنوگرافیک کیست و چه کسی دارد از آنور خط حرف میزند، امتناع میکند و از پس این کشتنها، این حذفها و این راحت کردنها، شخصیتها دستهای آلوده و البته وجدانهای معذبی خواهند داشت. یک ننگ ابدی که حتی اعتراف کردن و تسلیمِ قانون شدن هم آن را التیام نخواهد بخشید. فقط مرگی زیباشناسانه احتمال بخشایش و زیست قهرمانانه را مهیا میکند. یک مرگ رمانتیک و شاعرانه، که قرار است با مرگ خودخواسته و زیباشناسانه، جهان را به بُهت و حیرت و تأمل وا دارد. «کشتن...»، در فقدان زیستن در ساحت اخلاقی، در فروغلتیدن تمامعیار در ساحت زیباشناسانه، فاقد چشماندازی روشن و رهاییبخش است. در این جهان تیرهوتار، کنشهای فردی، توانِ غلبه بر زشتی جهان را ندارد. جهانی بیامید، مشغول بازنمایی قتل دیگری و ژستهای احمقانه گرفتن، هنگام سلفیگرفتن کنار جنازه و به نمایش درآوردن آن در جهان فیسبوکی/ اینستاگرامی. جناب رضا حداد، با دلبستگی مثالزدنی به تکنولوژیهای پیشرفته اجرائی، امکان به صحنه درآوردن ناممکنها را مهیا میکند، برخلاف رویکرد کمینهگرای گروتفسکی - که دلبسته کاستن از اشیای صحنه است- مشغول افزودنها و افزودنهاست. این تکنولوژیزدگی تحت نامها و توجیهاتی چون تئاتر روز دنیا و... آنچنان تمام روایت/ اجرا را از آن خود کرده که حتی بهنظر میرسد، بازیگران را هم به تملک خود درآورده است. به نظر میآید، آنها هم قسمتی از همان عمارت عظیم فوق مدرن شدهاند و مقهور چرخدندهها، نقالهها و نورپردازیهای به ارمغان آورده شده به وسیله صنعت. یادآور موجودی به نام فرانکنشتاین که چگونه تکنولوژی مدرن، او را میسازد و بعدتر گرفتارش میشود. جهان دیستوپیایی «کشتن...» البته تلاشیست برای روایت اینجا و وضعیت ما، اما در نهایت توان اندکی برای بازنمایی وضعیت ما دارد و در چنبره جهان معنایی خودش گرفتار لکنت و پرگویی توأمان است. «کشتن...» امکان چندانی برای رهایی و رستگاری ندارد، برای زیستن اخلاقی در جهان بیاخلاق شده ما. اثری که گرفتار کشتن سادیستی دیگران یا خودکشی مازوخیستی شاعرانه خود است. چرمشیر و حداد، با فراموشی خشونتهای ساختاری، تمام خشم خود را معطوف به آدمهای بیمار و از کار افتاده و البته مطرود میکنند و اینجاست که باید پرسید، تکلیف متن با ساختارها، نهادها و دولت چیست؟ کسی که سرطان گرفته، آنکه گرفتار بیماری وسواس است، همگی پیشتر، توسط ساختار دولت، به نوعی حذف و سرکوب شدهاند، چرا «کشتن...» مشغول تغافل همدلانهست در ندیدن آن خشونت هیولاوش ساختاری؟ مراد فرهادپور، به امکان رهایی جهان بیش از حد مردانه ما توسط هیستری زنانه اشاره داشت. «کشتن کفتر چاهی» حتی این هیستری زنانه را هم در نهایت، کنترل و به مرگ زیباشناسانه تبدیل میکند. آن هم با صدای دلنشین و آشنای جناب پسیانی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.